Κράτος Δικαίου και Τεχνητή Νοημοσύνη.

Δικαιοσύνη-Ανεξάρτητες Αρχές.

 (Με αφορμή την ιστορική Απόφαση του ΣτΕ 1206/2024)

Αντώνη Π. Αργυρού

Δικηγόρου

Εισαγωγικά: Κράτος Δικαίου, Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα. ΕΣΔΑ, Σύνταγμα και Τεχνητή Νοημοσύνη

1. Το Κράτος Δικαίου1 κατοχυρώνεται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση και αποτελεί τον ακρογωνιαίο λίθο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, βασικές Αρχές: την νομιμότητα, η οποία συνεπάγεται διαφανή, υπεύθυνη, δημοκρατική και πλουραλιστική διαδικασία για τη θέσπιση νόμων, ασφάλεια δικαίου,· απαγόρευση της αυθαίρετης άσκησης εκτελεστικής εξουσίας, την αποτελεσματική δικαστική προστασία από ανεξάρτητα και αμερόληπτα δικαστήρια, τον αποτελεσματικό δικαστικό έλεγχο, συμπεριλαμβανομένου του σεβασμού των θεμελιωδών δικαιωμάτων, διάκριση των εξουσιών και ισότητα έναντι του νόμου2.

Το Σύνταγμά μας καθιερώνει ως θεμελιώδη Αρχή του Κράτους δικαίου το άρθρο 25 § 1 του Συντάγματος, όπου ορίζεται: «1. Τα δικαιώματα του ανθρώπου ως ατόμου και ως μέλους του κοινωνικού συνόλου και η αρχή του κοινωνικού κράτους δικαίου τελούν υπό την εγγύηση του Κράτους. Όλα τα κρατικά όργανα υποχρεούνται να διασφαλίζουν την α­νεμπόδιστη και αποτελεσματική άσκησή τους». Διασφαλίζεται στο Σύνταγμα μας, η ρητή καθιέρωση τόσο της αρχής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας (άρθρο 2 § 1 Συντάγματος) όσο και του δικαιώματος προστασίας της προσωπικότητας (άρθρο 5 § 1 Συν­τάγματος).

Με το άρθρο 5Α Συντάγματος κατοχυρώνεται το δικαίωμα συμμετοχής του κάθε πολίτη στην κοινωνία της πληροφορίας και αντιστοίχως η υποχρέωση του κράτους να διευκολύνει την πρόσβαση σε πληροφορίες που διακινούνται ηλεκτρονικά, καθώς και την παραγωγή, ανταλλαγή και διάδοσή τους, με γνώμονα τις εγγυήσεις των άρθρων 9, 9Α και 19 Συντάγματος. Με την διάταξη αυτή κατοχυρώνεται από το Σύνταγμα η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Με το άρθρο 9A Συντάγματος, διασφαλίζεται η Προστασία προσωπικών δεδομένων, με την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα. 

Με το άρθρο 15 Συντάγματος, καθιερώνεται το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (ΕΣΡ) ως η ανεξάρτητη αρχή που ασκεί τον άμεσο έλεγχο του Κράτους στη ραδιοφωνία και την τηλεόραση. Το ΕΣΡ ιδρύθηκε το 1989 και λειτουργεί με σκοπό τη διασφάλιση της ποιοτικής λειτουργίας των μέσων, της αντικειμενικής μετάδοσης πληροφοριών και της προστασίας των τηλεθεατών. 

Με το άρθρο 19 Συντάγματος, για την διασφάλιση του Απόρρητου επιστολών, ανταπόκρισης & επικοινωνίας, με την Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών. 

Με το άρθρο 103 Συντάγματος, το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού (Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού) κατοχυρώνεται ως ανεξάρτητη αρχή (§ 7) επιφορτισμένη με την αξιοκρατική επιλογή προσωπικού στο δημόσιο τομέα. Διασφαλίζει τις αρχές της ισότητας, της αξιοκρατίας και της διαφάνειας, ορίζοντας τις διαδικασίες προσλήψεων, ενώ οι πράξεις του υπόκεινται σε έλεγχο νομιμότητας. 

Με το άρθρο 101 Α § 1 του Συντάγματος ορίζεται: «1. Όπου από το Σύνταγμα προβλέπεται η συγκρότηση και η λειτουργία ανεξάρτητης αρχής, τα μέλη της διορίζονται με ορισμένη θητεία και διέπονται από προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία, όπως νόμος ορίζει».

 Η σχέση μεταξύ Κράτους δικαίου, Συντάγματος και Τεχνητής Νοημοσύνης αποτελεί μέγα ζήτημα, κατά πόσον είναι, αφ’ ενός μεν, επαρκή τα μέτρα προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων από την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), όπως αυτά κατοχυρώνονται στο Ελληνικό Σύνταγμα, τη Δημοκρατία και το Κράτος Δικαίου και αφ’ ετέρου κατά πόσον απαιτούνται και άλλα.

2. Η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ), αποτελεί πλέον πραγματικότητα σε πολλαπλές πτυχές της καθημερινής μας ζωής, εξελίσσεται με ιλιγγιώδη ταχύτητα και απασχολεί ιδιαίτερα η επίδρασή της στην επιστήμη, στην κοινωνία, την τεχνολογία, στην Δημοκρατία, στα ανθρώπινα δικαιώματα και στην λειτουργία των θεσμών και της Δικαιοσύνης. 

Με τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης δί­νoνται νέες τεράστιες δυνατότητες, ενώ παράλληλα ανακύπτουν σημαντικά ζητήματα που αφορούν την καθημερινή πράξη και τα ανθρώπινα δικαιώματα3, όπως η προστασία των προσωπικών δεδομένων, η ισότητα, η ανθρώπινη αξιοπρέπεια, η μη διάκριση, η διαφάνεια, η αμεροληψία, η λογοδοσία και ο δημοκρατικός έλεγχος, που αποτελούν αντικείμενα προστα­σίας της ΕΣΔΑ και του Συντάγματος.

Δεν μπορούμε να αγνοούμε ότι ο πλανήτης έχει ανεπιστρεπτί εισέλθει σε μια νέα εποχή, την εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης. Η επιστήμη, η τεχνολογία και η κοινωνία θα μεταμορφωθούν τις επόμενες δεκαετίες μέσω της Τεχνητής Νοημοσύνης, με το κρίσιμο ερώτημα ποιος θα ελέγχει την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ)4. «Η Τεχνητή Νοημοσύνη αντιπροσωπεύει μια σειρά τεχνικών που επιτρέπουν σε μηχανές ή κώδικες να μιμούνται την ανθρώπινη νοημοσύνη»5. Η ενίσχυση της τεχνητής νοημοσύνης είναι μονόδρομος, κυρίως επειδή εκεί οδηγεί η δυναμική των καιρών. Οι κίνδυνοι όμως που ελλοχεύουν από την μη ελεγχόμενη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ) είναι πολλοί και αφορούν ακόμη και την ίδια την ύπαρξή του ίδιου του ανθρώπου και των δικαιωμάτων του, γι’ αυτό πρέπει να ληφθούν επείγοντα προληπτικά μέτρα έτσι ώστε να διασφαλίζουν τον ανθρωπισμό, τα δικαιώματα, την ελευθερία, την λογοδοσία, την διαφάνεια και εν τέλει την ίδια την δημοκρατία6.

Η πρόσφατη αποκάλυψη γύρω από το νέο μοντέλο τεχνητής νοημοσύνης της Anthropic, γνωστό ως “Claude Mythos”, σηματοδοτεί ίσως την πιο κρίσιμη καμπή μέχρι σήμερα στη σχέση μεταξύ AI και κυβερνοασφάλειας. Για πρώτη φορά, μια κορυφαία εταιρεία ανάπτυξης AI αποφασίζει συνειδητά να μην διαθέσει δημόσια το πιο ισχυρό της μοντέλο, επικαλούμενη όχι τεχνικούς περιορισμούς αλλά τον κίνδυνο κατάχρησης7.

Αποτελεί καθήκον της ανθρωπότητας να ρυθμίσει αποτελεσματικά την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) και να εντάξει στους θεσμούς της φορείς (όπως Ανεξάρτητες Αρχές), που θα έχουν την ευθύνη προστασίας των δημοκρατικών θεσμών, του κράτους δικαίου και του ελέγχου των συμπεριφορών που προκύπτουν από την χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης, ώστε να διαφυλάσσονται αποτελεσματικά τα ατομικά και κοινωνικά δικαιώματα και η αξιοπρέπεια του ανθρώπου. 

i. Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο ενέκρινε δέσμη συστάσεων για την προστασία του πνευματικού έργου από τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ). Οι ευρωβουλευτές πιστεύουν ότι η νομοθεσία της ΕΕ για τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας θα πρέπει να εφαρμόζεται σε όλα τα συστήματα παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (genAI) στην ευρωπαϊκή αγορά, ανεξάρτητα από την τοποθεσία ανάπτυξης της Τεχνητής Νο­ημοσύνης (ΤΝ). Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο επιδιώκει να διασφαλίσει ότι οι κάτοχοι δικαιωμάτων μπορούν να αποκλείσουν το έργο τους από την εκπαίδευση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), προτείνοντας το Γραφείο Διανοητικής Ιδιοκτησίας της Ευρωπαϊκής Ένωσης (EUIPO) ως τον οργανισμό που θα μπορούσε να διαχειριστεί τον σχετικό κατάλογο. 

ii.Το ΔΕΕ (ΔΕΕ C-371/248) έκρινε ότι η συλλογή βιομετρικών δεδομένων (π.χ. αποτυπωμάτων, φωτογραφιών) από αστυνομική αρχή στο πλαίσιο ποινικής έρευνας δικαιολογείται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις9. Tο ζήτημα έχει ιδιαίτερη σημασία εν όψει του ότι το ΔΕΕ υπενθυμίζει ότι τα δεδομένα αυτά ανήκουν στην πιο ευαίσθητη κατηγορία προσωπικών πληροφοριών και για τον λόγο αυτό η επεξεργασία τους επιτρέπεται μόνο υπό αυστηρές προϋποθέσεις.

Η παρουσία της Τεχνικής Νοημοσύνης στη ζωή μας είναι καταλυτική10 και πρέπει οι αξίες στις οποίες δομήθηκε ο νομικός πολιτισμός να περιφρουρηθούν με τους αναγκαίους μηχανισμούς, που θα κατατείνουν στην πρόληψη των δυσμενών προβλημάτων που θα αναφανούν. Υπάρχει το δεδομένο ότι η τεχνολογία τείνει να υποκαταστήσει την σκέψη του ανθρώπου11, ενώ ελλείπει η διαφάνεια στις αποφάσεις της και οι κανόνες αντιπροσώπευσης. 

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να λειτουργήσει, ως μέσον χειραγώγησης της πληροφορίας, αφού ο αλγόριθμος ήδη καθορίζει την είδηση που πρέπει να παρουσιασθεί από τα ΜΜΕ, μπορούν να αναγνωρισθούν πρόσωπα ως εργαλείο μαζικής επιτήρησης, μπορεί να γίνει εφικτή η χειραγώγηση της αλήθειας και της κοινής γνώμης, μπορούν να φαλκιδευτούν προσωπικά δεδομένα και να αξιοποιηθούν παράνομα, μπορούν να χρησιμοποιηθούν σε συστήματα μαζικής προπαγάνδας, δηλαδή να έχουν σαν αποτέλεσμα ένα δυστοπικό μέλλον της ανθρωπότητας, εκτός και αν η ανθρωπότητα άμεσα πάρει μέτρα, έτσι ώστε να γίνει εργαλείο που να υπηρετεί το άνθρωπο και τις κατακτήσεις του και την ανθρώπινη ευημερία.

Φοβούμαι ότι στο μέλλον η Δικαιοσύνη κινδυνεύει να υποκατασταθεί από τους αλγορίθμους12, με την μόνη διαφορά όμως ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη δεν μπορεί να απονείμει Δικαιοσύνη. 

3. Η Τεχνητή Νοημοσύνη είναι πλέον μέρος της ζωής μας περισσότερο από ό,τι συνειδητοποιούμε και επηρεάζει αναμφισβήτητα την καθημερινή λειτουργία όλων μας και της Πολιτείας. Επηρεάζει αναμφισβήτητα και καθημερινά και καταλυτικά την επιστήμη, την κοινωνία, την τεχνολογία, την λειτουργία της Νομοθετικής, Εκτελεστικής και Δικαστικής λειτουργίας.

Το Σύνταγμα μας και η ΕΣΔΑ επαρκώς προστατεύει τα ανθρώπινα δικαιώματα, αλλά δεν αρκεί μετα την καταλυτική παρουσία της Τεχνητής Νοημοσύνης.

 Υπάρχουν πλέον πολλαπλά ζητήματα προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων και ελευθεριών μας από εφαρμογές της Τεχνικής νοημοσύνης, θέμα το οποίο πρέπει να αντιμετωπισθεί άμεσα από την Πολιτεία με επείγοντα μέτρα και οπωσδήποτε με την Συνταγματική Αναθεώρηση13.

Το σημείο συνάντησης της Τεχνητής Νοημοσύνης και της Δημοκρατίας είναι η διαφάνεια. Ζητήματα που αφορούν τα ανθρώπινα δικαιώματα παραμένουν πάντοτε στην ανθρώπινη κρίση, ενώ η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ) μπορεί να ενδυναμώσει την δημοκρατία, όταν προσφέρει με τις δυνατότητές της στην ενδυνάμωση των θεσμών.

4.Αποτελεί αναμφισβήτητο γεγονός ότι σκοπός της συγκρότησης Ανεξάρτητων Αρχών είναι η κοινωνική ρύθμιση (social regulation) και η προστασία των ατομικών ελευθεριών, αλλά και των κοινωνικών δικαιωμάτων.

Οι Ανεξάρτητες Αρχές διαδραματίζουν κατά το Σύνταγμα και με αποφάσεις της Πολιτείας, κομβικό ρόλο στην εποπτεία, τη ρύθμιση και την ηθική διαχείριση της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), ιδίως στο πλαίσιο του νέου Ευρωπαϊκού Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act) και αυτός ο ρόλος τους, είναι αναγκαίο να ρυθμισθεί συστηματικά και αποτελεσματικά.

Ι. Το σήμερα, το αύριο. Κράτος δικαίου- αλγορίθμων: Ουτοπία ή δυστοπία; 

1. Το χθες δεν είναι παρά η ανάμνηση του σήμερα, το αύριο είναι το όνειρο του σήμερα. 

Η ζωή μας είναι γεμάτη ξαφνιάσματα. 

Τα όσα, με κατακλυσμικό τρόπο, επιτελούνται εδώ και λίγα χρόνια σε όλους τους τομείς με την Τεχνητή Νοημοσύνη θα αλλάξουν τελικά πλήρως το τοπίο, δημιουργώντας μια πόλη «ουτοπίας14» ή «δυστοπίας15», αλλάζοντας, ενδεχομένως, την ζωή μας και την ίδια τη θεωρία του δικαίου.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη αναφέρεται στην ικανότητα μιας μηχανής να αναπαράγει τις γνωστικές λειτουργίες ενός ανθρώπου, όπως είναι η μάθηση, ο σχεδιασμός και η δημιουργικότητα.

 Η Τεχνητή Νοημοσύνη καθιστά τις μηχανές ικανές να «κατανοούν» το περιβάλλον τους, να επιλύουν προβλήματα και να δρουν προς την επίτευξη ενός συγκεκριμένου στόχου. Ο υπολογιστής λαμβάνει δεδομένα (ήδη έτοιμα ή συλλεγμένα μέσω αισθητήρων, π.χ. κάμερας), τα επεξεργάζεται και ανταποκρίνεται βάσει αυτών.

 Τα συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης είναι ικανά να προσαρμόζουν τη συμπεριφορά τους, σε ένα ορισμένο βαθμό, αναλύοντας τις συνέπειες προηγούμενων δράσεων και επιλύοντας προβλήματα με αυτονομία. Με την ανάπτυξη ενός ισχυρού κανονιστικού πλαισίου που θα βασίζεται στα ανθρώπινα δικαιώματα και τις θεμελιώδεις αξίες, μπορεί να αναπτυχθεί ένα σύστημα ΤΝ επωφελές για τους πολίτες, τις επιχειρήσεις και για την πρόοδο της ανθρωπότητάς. Δεν μπορούμε να αγνοούμε ότι μπορούν να υπάρξουν σημαντικοί κίνδυνοι για την προστασία των κοινωνικών και ατομικών δικαιωμάτων και δημοκρατικών ελευθεριών των πολιτών, για την ίδια την δημοκρατία. 

Οι αλγόριθμοι Τεχνητής Νοημοσύνης μπορούν να ενισχύσουν την παραπληροφόρηση μέσω των κοινωνικών δικτύων, μπορούν να προωθήσουν εντυπωσιακό ή ψευδές περιεχόμενο, οδηγώντας έτσι στην εξάπλωση της παραπληροφόρησης με προφανείς κινδύνους για την λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος και τις ατομικές ελευθερίες. Ακόμα με την χρήση της ΤΝ μπορούν να ανακύψουν ζητήματα προστασίας της ιδιωτικότητας, της πνευματικής ιδιοκτησίας, δημιουργίας διακρίσεων, αναπαραγωγή και ενίσχυση προκαταλήψεων ή απόψεων, φαλκίδευση του δικαιώματος ενημέρωσης, δηλαδή κινδύνους για όσα έχουν κατακτηθεί από την Ανθρωπότητα.

2. Ήδη πολλές εφαρμογές Τεχνητής Νοημοσύνης έχουν κατακλύσει την καθημερινότητά μας (όπως ενδεικτικά: συστήματα ασφάλειας και επιτήρησης16, αλγόριθμοι Social Media, αναγνώρισης εικόνας, ChatGPT, Speechify, Socra­tic, Grammarly, Turnitin, Duolingo, Perperpal, κ.ά.). Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός AI ACT αποτελεί το κεντρικό πλαίσιο για τη ρύθμιση της ΤΝ, εστιάζοντας στην ασφάλεια και τα θεμελιώδη δικαιώματα.

Η ραγδαία χρήση της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) χωρίς περαιτέρω ιδιαίτερα ρυθμιστικά μέτρα ενέχει κινδύνους για τον νομικό πολιτισμό και το δημοκρατικό πολίτευμα17, καθιστώντας απαραίτητες συγκεκριμένες άμεσες θεσμικές παρεμβάσεις, όπως με την προσθήκη διάταξης στο Σύνταγμά μας με την συμπλήρωση των άρθρων 5 και 5Α του Συντάγματος με άρθρο 5Β, για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων και την ισορροπία των εξουσιών στο ψηφιακό περιβάλλον από την χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης.

3. Κεντρικό στοιχείο της συνύπαρξης δημοκρατίας και τεχνητής νοημοσύνης οφείλει να είναι η διαφάνεια και λογοδοσία.

Σε κάθε περίπτωση όταν το ζήτημα αφορά τα ανθρώπινα δικαιώματα η κρίση δεν μπορεί να αφεθεί στην Τεχνητή Νοημοσύνη, από την οποία ελλείπει πλήρως η δημοκρατική νομιμοποίηση.

ΙΙ. Η Δικαιοσύνη και η Τεχνητή Νοημοσύνη

 1. Το Σύνταγμά μας στο άρθρο 20 § 1 κατοχυρώνει το δικαίωμα της παροχής έννομης προστασίας, ενώ στο άρθρο 8 Συντάγματος και στο άρθρο 6 ΕΣΔΑ, την αρχή της δίκαιης δίκης και του του φυσικού δικαστή, ενώ στο άρθρο 93 § 3 ορίζει ότι οι δικαστικές αποφάσεις πρέπει να είναι «εμπεριστατωμένα αιτιολογημένες». 

Η «δίκη» ετυμολογείται από το ρήμα δείκνυμι (με την έννοια του δείχνω και στη συνέχεια και του διώκω) και στα αρχαία κείμενα προσδιορίζει κατά βάση τα υποχρεωτικά υποδείγματα κοινωνικής συμπεριφοράς, καθώς και την εκδίκηση που συνεπάγεται η διάπραξη αδικίας, ακόμα την προσωποποίηση της θεϊκής Νεμέσεως που είναι «Διός κόρα-Δίκαν» (Αισχύλος, Χοηφόρου, 949) και, τέλος, τη διαδικασία με την οποία αποκαθίσταται η κοινωνική τάξη που διαταράχθηκε από την αδικία.

Μια «δίκαιη δίκη» είναι μια δίκη που «διεξάγεται δίκαια, με δίκαιο τρόπο και με διαδικαστική κανονικότητα από έναν αμερόληπτο δικαστή». Δεν μπορεί να υπάρξει δίκαιη δίκη κατ’ άλλον τρόπο. Η θεωρία του δικαίου δεν μπορεί να έχει κανένα αποτέλεσμα χωρίς την εφαρμογή της, αφού το δίκαιο είναι λειτουργικό μόνο όταν εφαρμόζεται στην πράξη (de facto) και δεν παραμένει απλώς στους νομικούς κώδικες (de jure). 

Υπάρχει μια αναμφισβήτητη πραγματικότητα: η Τεχνητή Νοημοσύνη επηρεάζει το σύνολο των λειτουργιών της Πολιτείας, ακόμη και τον τρόπο απονομής της Δικαιοσύνης18, όπως και πλέον όλες τις ανθρώπινες δραστηριότητες είτε του ιδιωτικού είτε του δημόσιου τομέα. Νέα τοπία και θέματα διαγράφονται σύντομα και ο νομικός της θεωρίας και της πράξης θα πρέπει να ανοίξει δρόμους, τα δικαστήρια να δώσουν λύσεις σε πολύπλοκα και πολυδαίδαλα ζητήματα. Το Συμβούλιο της Ευρώπης προχώρησε, τον Δεκέμβριο 2018,μέσω της Ευρωπαϊκής Επιτροπής για την Αποτελεσματικότητα της Δικαιοσύνης (CEPEJ)στην υιοθέτηση ενός Χάρτη Δεοντολογίας «για τη χρήση της Τεχνητής Νοημοσύνης στα δικαστικά συστήματα και στο περιβάλλον τους». Τον Φεβρουάριο 2020 η Ευρωπαϊκή Επιτροπή εξέδωσε την Λευκή Βίβλο με τίτλο «Τεχνητή νοημοσύνη - Η ευρωπαϊκή προσέγγιση της αριστείας και της εμπιστοσύνης». Στο πλαίσιο ενσωμάτωσης της Οδηγίας (ΕΕ) 2018/1972 του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου της 11ης Δεκεμβρίου 2018, εκδόθηκε ο Κώδικάς Ψηφιακής Διακυβέρνησης (ν. 4727/ 2020). Η Ευρωπαϊκή Ένωση, με τον νέο Κανονισμό (ΕΕ) 2024/1689 για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act), καθορίζει με σαφήνεια τα όρια της χρήσης της ΑΙ από δικαστές και δικαστικά όργανα.

Ο στόχος δεν είναι η αποτροπή της καινοτομίας, αλλά η διασφάλιση ότι η Τεχνητή Νοημοσύνη θα λειτουργεί ως εργαλείο υποστήριξης και όχι αντικατάστασης της δικανικής κρίσης. 

2. Σημαντικό είναι το πρόβλημα της αναδιαμόρφωσης Δικαιοσύνης από την επέλαση της Τεχνητής Νοημοσύνης, αλλά και η προβληματική για τις προτεινόμενες λύσεις, στο αύριο του Τόπου μας, που ανατέλλει πολλές φορές «Ερήμην των Ελλήνων»19.

i. Οι ευκαιρίες για μια πιο γρήγορη και αποτελεσματική δικαιοσύνη είναι πολλές (όπως η ψηφιοποίηση των δικαστικών αρχείων και εκκρεμών υποθέσεων, η διαχείριση της καθυστέρησης απονομής της δικαιοσύνης, η αξιοποίηση του υλικού της δικογραφίας, η ανεύρεση της νομολογίας, η κωδικοποίηση της νομοθεσίας κ.λπ.), αλλά υπάρχουν και οι κίνδυνοι. 

Διαδικασίες στην λειτουργία της δικαιοσύνης, για τις οποίες ήταν απαραίτητη η ανθρώπινη συμμετοχή, καθημερινά μεταβάλλονται συνεχώς με την ΤΝ, όπως η νομική έρευνα, ο ψηφιακός φάκελος δικογραφίας, η ηλεκτρονική κατάθεση δικογράφων και δικογραφιών, η διαλειτουργικότητα των δικαστηρίων και εισαγγελιών με άλλες δημόσιες υπηρεσίες, η ψηφιακή ενημερωτική πύλη δικαιοσύνης, η ψηφιακή υπογραφή, το ολοκληρωμένο σύστημα διαχείρισης δικαστικών υποθέσεων (ΟΣΔΥ) κλπ. Η εύρεση της νομολογίας και επιστημονικών απόψεων θα γίνει πλέον απλή υπόθεση για όλους μας, με την χρήση των νέων τεχνολογιών, και αυτό θα αποτελέσει πρόοδο. Συντελέσθηκε μια πραγματικά ψηφιακή επανάσταση στην δικαιοσύνη και στην Ελληνική Πολιτεία, στην εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Δικαιοσύνη για την αυτόματη μετάφραση δικαστικών εγγράφων, τη διερμηνεία και καταγραφή καταθέσεων αλλοδαπών μαρτύρων και την καταγραφή προφορικού λόγου σε δικαστικές διαδικασίες αποφάσισαν `οι αρμόδιες αρχές. 

Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ανακοίνωσε τη δέσμη μέτρων για την ψηφιακή δικαιοσύνη 2030, με στόχο τον εκσυγχρονισμό των συστημάτων δικαιοσύνης στην ΕΕ και την παροχή σύγχρονων εργαλείων στους επαγγελματίες του χώρου.

Οι αλγόριθμοι είναι καλοί όσο τα δεδομένα εισάγονται σε αυτούς, είναι όμως επικίνδυνοι όταν αποφασίζουν, όταν δηλαδή αντί να βοηθούν την δικαστική κρίση, την υποκαθιστούν. Το ζήτημα αφορά τον πυρήνα της ηθικής της τεχνητής νοημοσύνης. Άλλο ζήτημα είναι η αποδοτικότητα του δικαστικού συστήματος και άλλο η υποκατάστατη της δικαστικής κρίσης απο τον αλγόριθμο. Στην ηλεκτρονική επίλυση διαφορών, δηλαδή την έκδοση αυτοματοποιημένων αποφάσεων, η λύση αυτή έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την «δίκαιη δίκη» (άρθρο 20 § 1 Σ, άρθρα 6, 13 ΕΣΔΑ). Στις δικαστικές διαδικασίες με την χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης, τίθενται ζητήματα προσωπικών δεδομένων, ισότητας και ισότητας των όπλων, ασφαλείας δικαίου, αμερόληπτου δικαστηρίου.

ii. Στα ποινικά ακροατήρια των ΗΠΑ αλλά και της Κίνας χρησιμοποιούνται αλγοριθμικές προβλέψεις επικινδυνότητας των κατηγορουμένων. Ελπίζω ότι αυτή η κατάσταση δεν μπορεί να εφαρμοσθεί στον τόπο μας, αλλιώς το οικοδόμημα του νομικού μας πολιτισμού (και της ανθρώπινης σκέψης) θα έχει ολοκληρωτικά καταρρεύσει. 

Ήδη ορισμένες χώρες χρησιμοποιούν συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης («Ψηφιακοί Δικαστές») και διεκπεραιώνουν κάποιες δικαστικές διαδικασίες20 (Στην Αργεντινή, στην Κίνα, στο Μεξικό, στην Εσθονία κλπ.). Την 21/3/2026, πραγματοποιήθηκε στο Πρωτοδικείο Αθηνών η πρώτη εικονοτηλεδιάσκεψη στο πλαίσιο της ποινικής δίκης. 

Ένας ομοσπονδιακός δικαστής στην πολιτεία του Κάνσας επέβαλε συνολικό πρόστιμο 12.000 δολάρια σε δικηγόρους που εκπροσωπούσαν εταιρεία διαχείρισης δικαιωμάτων ευρεσιτεχνιών, επειδή υπέβαλαν στα δικαστήρια έγγραφα που περιείχαν μη υπαρκτές παραπομπές και αποσπάσματα από αποφάσεις, τα οποία είχαν δημιουργηθεί από εργαλείο τεχνητής νοημοσύνης21.

iii. Σύμφωνα με άρθρο του Reuters, το γερμανικό υπουργείο Δικαιοσύνης σχεδιάζει να παρουσιάσει στο εγγύς μέλλον μέτρα που θα επιτρέπουν στις αρχές να καταπολεμήσουν αποτελεσματικότερα τη χρήση τεχνητής νοημοσύνης για την επεξεργασία εικόνων με τρόπους, που παραβιάζουν τα προσωπικά δικαιώματα22. 

Ήδη υπάρχει συζήτηση για την αρχή του νομίμου δικαστή και πώς ο αλγόριθμος ήδη επηρεάζει το δικαίωμα στην πληροφόρηση, την προσωπική ελευθερία, προσωπική ασφάλεια και ελευθερία, και διαφάνεια. 

Ένα από τα πλέον επικίνδυνα φαινόμενα στην λειτουργία της δικαιοσύνης είναι οι λεγόμενες «παραισθήσεις» [AI Hallucinations] της τεχνητής νοημοσύνης, δηλαδή η παραγωγή ανύπαρκτου ή ανακριβούς περιεχομένου (νομολογίας, παραθέτει εσφαλμένες ημερομηνίες, αριθμούς αποφάσεων ή νομικές βάσεις). στο δικαστήριο με απόλυτα πειστικό τρόπο.

iiii. Απόφαση ΕΔΔΑ «Abdullayev κατά Αζερμπαϊτζάν της 07.03.2019» (αριθ. προσφ. 6005/08) Η άρνηση των δικαστηρίων να προβληθεί το βίντεο που καταγράφηκε ο διαπληκτισμός μεταξύ των διαδίκων, παραβίασε το δικαίωμα του κατηγορουμένου σε δίκαιη δίκη.

3. Η ενσωμάτωση εργαλείων ΤΝ, στην δημόσια ζωή, όπως η πρόβλεψη εγκληματικής συμπεριφοράς (προγνωστική αστυνόμευση23),στην δικαιοσύνη και ιδίως στην ποινική δικαιοσύνη, ενδέχεται να θέσει σε κίνδυνο θεμελιώδη δικαιώματα24, όπως το δικαίωμα στην ελευθερία (άρθρο 5 ΕΣΔΑ), το δικαίωμα σε δίκαιη δίκη και φυσικού δικαστή (άρθρο 6 ΕΣΔΑ), το δικαίωμα στην ιδιωτικότητα (άρθρο 8 ΕΣΔΑ και ΓΚΠΔ) και την απαγόρευση των διακρίσεων (άρθρο 14 ΕΣΔΑ). 

Σύμφωνα με το άρθρο 93 § 3 του Συντάγματος κάθε δικαστική απόφαση πρέπει να είναι εμπεριστατωμένα αιτιολογημένη, κάτι, δεν μπορεί να συμβαίνει όταν ο δικαστής κατά την διαμόρφωση της κρίσης του επηρεάζεται από στοιχεία που τίθενται υποψη και είναι προϊόν την ΤΝ, ενώ λόγω της φύσης του συστήματος αδυνατεί να γίνει έλεγχος, λόγω ελλείψεως διαφάνειάς του, τότε παραβιάζονται ευθέως οι αρχές της δίκαιης δίκης και της δικαστικής ανεξαρτησίας (άρθρο 87 § 2 Σ). Το βασικό πρόβλημα από την χρήση και την εφαρμογή των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης, είναι η αδιαφάνειά τους και η αδυναμία συμμόρφωσής τους προς την αρχή της αναλογικότητας (άρθρο 25 § 1 Σ)25.

4. Η Ελληνική Δικαιοσύνη και η Τεχνιτή Νοημοσύνη26:

ι. Η αιτιολόγηση διοικητικών αποφάσεων βάσει ηλεκτρονικής αυτοματοποιημένης επεξεργασίας δεδομένων:

α. Στην απόφαση ΣτΕ 873/2024 το δικαστήριο έκρινε ότι «τα τεχνολογικά μέσα της Διοίκησης πρέπει να εξελίσσονται και να προσαρμόζονται αναλόγως, ώστε να εξυπηρετούν τις ανάγκες της ορθής και αποτελεσματικής εφαρμογής του εκάστοτε προβλεπόμενου κανονιστικού πλαισίου, το οποίο καλούνται να υπηρετήσουν, και όχι το τελευταίο να ερμηνεύεται και να εφαρμόζεται ενόψει των περιορισμών που προκύπτουν από τις υφιστάμενες τεχνικές ρυθμίσεις και δυνατότητες των ηλεκτρονικών συστημάτων της Διοίκησης (πρβλ. ΣτΕ 1445/2016 επταμ., 330/2018 επταμ., 1098/2023)».

β. Ηλεκτρονική ατομική διοικητική πράξη27. Έλεγχος αιτιολογίας.;

ΣτΕ Δ΄ 1206/202428: Απορρίφθηκαν ισχυρισμοί της Διοίκησης, με τους οποίους προβλήθηκε ότι δεν νοείται αιτιολόγηση των ατομικών διοικητικών πράξεων όταν αυτές εκδίδονται βάσει ηλεκτρονικής αυτοματοποιημένης επεξεργασίας δεδομένων διότι δεν είναι δυνατή η αμφισβήτηση της επιστημονικής αξιοπιστίας της όλης διαδικασίας. Υποχρέωση της Διοικήσεως να αιτιολογεί ατομικές διοικητικές πράξεις εκδιδόμενες βάσει ηλεκτρονικής αυτοματοποιημένης επεξεργασίας δεδομένων. Το δικαστήριο έκρινε: 

«15. Επειδή, ο ισχυρισμός αυτός της Διοικήσεως, με τον οποίο κατ’ ουσίαν προβάλλεται ότι δεν νοείται αιτιολόγηση των ατομικών διοικητικών πράξεων, οι οποίες εκδίδονται βάσει ηλεκτρονικής αυτοματοποιημένης επεξεργασίας δεδομένων διότι δεν είναι δυνατή η αμφισβήτηση της επιστημονικής αξιοπιστίας της όλης διαδικασίας, δεν μπορεί να γίνει δεκτός. Και τούτο διότι, το ζήτημα που ανακύπτει, καταρχήν, σε περίπτωση αμφισβήτησης ατομικής διοικητικής πράξης εκδιδόμενης εν όλω ή εν μέρει βάσει ηλεκτρονικής αυτοματοποιημένης διαδικασίας δεν συνάπτεται με την τεχνολογική αρτιότητα του οικείου λογισμικού ή του υλικού εξοπλισμού που χρησιμοποιήθηκε στην σχετική διαδικασία, αλλά με την εν γένει νομιμότητα της διοικητικής πράξης, δηλαδή, με την ορθή ερμηνεία και εφαρμογή των νομίμων προϋποθέσεων του κανόνα δικαίου που διέπει την έκδοσή της. Η υποχρέωση της διοικήσεως να αιτιολογεί τις ατομικές αποφάσεις της αποτελεί άλλωστε συστατικό στοιχείο του κράτους δικαίου συναπτόμενη με τις αρχές της διαφάνειας και της νομιμότητας της διοικητικής δράσης, αλλά και της αποτελεσματικής δικαστικής προστασίας, συναφώς δε το άρθρο 17 παρ. 1 του Κώδικα Διοικητικής Διαδικασίας (ν. 2690/ 1999, Α΄ 45) θεσπίζει τον γενικό κανόνα ότι η ατομική διοικητική πράξη πρέπει να περιέχει αιτιολογία, η οποία να περιλαμβάνει τη διαπίστωση της συνδρομής των κατά νόμο προϋποθέσεων για την έκδοσή της. Έχει δε ο κανόνας αυτός, μεταξύ άλλων, την ειδικότερη έννοια ότι, σε περίπτωση αμφισβήτησης της νομιμότητας ατομικής διοικητικής πράξης εκδοθείσας εν όλω ή εν μέρει βάσει αυτοματοποιημένης επεξεργασίας δεδομένων, πρέπει να προκύπτουν από την εκδιδόμενη επί της σχετικής ενστάσεως απόφαση τόσο τα κρίσιμα στάδια των μαθηματικών υπολογισμών στους οποίους προέβη η Αρχή, όσο και τα πραγματικά στοιχεία (μεταβλητές) που ελήφθησαν συναφώς υπόψη, ώστε αφενός μεν ο διοικούμενος να είναι σε θέση να διαπιστώσει εάν τηρήθηκαν στην περίπτωσή του οι προβλεπόμενες από τους οικείους κανόνες δικαίου προϋποθέσεις εξέτασής της, αφετέρου δε ο δικαστής να είναι σε θέση να ασκήσει αποτελεσματικώς τον σχετικό δικαστικό έλεγχο. [Αντίστοιχες λύσεις υιοθετήθηκαν και σε άλλες ευρωπαϊκές έννομες τάξεις, είτε νομοθετικώς – άρθρα L311-3-1 και R311-3-1-2 του γαλλικού Κώδικα Σχέσεων του Κοινού και της Διοίκησης – είτε νομολογιακώς – απόφαση 2270 της 8.4.2019 του ιταλικού Συμβουλίου της Επικρατείας, Consiglio di Stato. Περαιτέρω, στο πεδίο του Ενωσιακού δικαίου ήδη, με τις διατάξεις του άρθρου 22 του Γενικού Κανονισμού για την Προστασία Δεδομένων (Κανονισμός 2016/679 – ΕΕ L 119) ορίζεται για την, μείζονα μάλιστα, περίπτωση της έκδοσης ατομικών πράξεων που λαμβάνονται «αποκλειστικά» βάσει αυτοματοποιημένης επεξεργασίας και, μεταξύ άλλων, κατόπιν ρητής συγκατάθεσης του υποκειμένου των δεδομένων, ότι πρέπει να διασφαλίζεται εκ μέρους των υπευθύνων της επεξεργασίας, στους οποίους προφανώς συγκαταλέγεται και η Διοίκηση, με εφαρμογή κατάλληλων μέτρων, «τουλάχιστον τ[ο] δικαίωμ[α] εξασφάλισης ανθρώπινης παρέμβασης από την πλευρά του υπευθύνου επεξεργασίας, έκφρασης άποψης και αμφισβήτησης της απόφασης» υπέρ του υποκειμένου των δεδομένων (βλ. παρ. 1, 2 και 3 του άρθρου 22 του ΓΚΠΔ)]»29.

 5. Χωρίς την εύρυθμα λειτουργούσα δικαιοσύνη είναι αδύνατη η αναγνώριση των ίσων και αναφαίρετων δικαιωμάτων όλων, χωρίς καμία εξαίρεση, σύμφωνα με την Οικουμενική Διακήρυξη των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, που αποτελεί τον θεμέλιο λίθο της ελευθερίας, της Δικαιοσύνης και της ειρήνης στον κόσμο. Η αξιοποίηση της Τεχνητής Νοημοσύνης στη δικαιοσύνη, όπως και στην ζωή μας, δεν αποτελεί πια ένα σενάριο επιστημονικής φαντασίας και συνεπώς πρέπει να τη λάβουμε σοβαρά υπόψη, μας και να αναλογιστούμε χωρίς φόβους και φοβίες, αν τελικά (αλλά και σε ποιόν βαθμό) μπορεί να συνεπικουρεί και το έργο της δικαιοσύνης. Είναι ένα εργαλείο που μπορεί να ωφελήσει, αλλά και να καταστεί εφιάλτης, αν δεν τεθούν άμεσα οι βασικές προϋποθέσεις της χρήσης της με στόχο την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και ιδίως της ιδιωτικής ζωής, αλλά κυρίως των αρχών της δίκαιης δίκης. 

ιι. Στην Χώρα μας χρησιμοποιήθηκε η Τεχνητή Νοημοσύνη σε ποινική υπόθεση όπως προκύπτει από την 93/2002 Απόφαση του ΜΟΔ Αθηνών30: «για πρώτη φορά στα ελληνικά ποινικά χρονικά έκανε δεκτή τη χρήση νευροεπιστημονικής τεχνικής και συγκεκριμένα της ανίχνευσης ψεύδους δοθέντος ότι ο κατηγορούμενος συναινούσε, όντας φυλακισμένος είχε το δικαίωμα σε αυτή την εξέταση διαφορετικά θα στερείτο ένα σημαντικό υπερασπιστικό μέσο για την απόδειξη της αθωότητάς του και σε κάθε περίπτωση η χρήση ανιχνευτή ψεύδους δεν θα μπορούσε να αποτελεί βασανιστήριο βάσει του άρθ. 137Α Π.Κ, αφού βασανιστήρια θεωρούνται μόνον όταν επιβάλλονται στο άτομο ενάντια στη θέλησή του. Ο κατηγορούμενος ζήτησε από το δικαστήριο να δώσει άδεια σε δύο νευροψυχιάτρους να τον επισκεφθούν στις φυλακές και να τον εξετάσουν με την μέθοδο ERPs. Το Μικτό Ορκωτό Δικαστήριο Αθηνών έκανε δεκτό το αίτημα του κατηγορουμένου με την απόφαση 93/2002».

ιιι. Με βάση το άρθρο 238Α του Κώδικα Ποι­νικής Δικονομίας, η εικονοτηλεδιάσκεψη μπορεί πλέον να χρησιμοποιείται για την εξέταση μαρτύρων, κατηγορουμένων, τεχνικών συμβούλων, πραγματογνωμόνων και διερμηνέων, επιτρέποντας τη συμμετοχή τους χωρίς την φυσική παρουσία. Δημοσιεύθηκε η υπ’ αριθ. 262 Κοινή Υπουργική Απόφαση με τίτλο «Ειδικότερα ζητήματα διενέργειας της εικονοτηλεδιάσκεψης στην ποινική διαδικασία σύμφωνα με την § 4 του άρθρου 238Α του Κώδικα Ποινικής Δικονομίας» (ΦΕΚ Β’/1084/10.3.2025).

Σκοπός είναι η ρύθμιση των ειδικότερων ζητημάτων, καθώς και των αναγκαίων λεπτομερειών για τη διενέργεια εικονοτηλεδιάσκεψης στην ποι­νική διαδικασία. Σύμφωνα με το άρθρο 3 της απόφασης, οποιαδήποτε κατάθεση κάθε προσώπου, όπως μάρτυρα, πραγματογνώμονα, τεχνικού συμβούλου, διερμηνέα, παρισταμένου προς υποστήριξη της κατηγορίας, ανωμοτί εξηγήσεις υπόπτου ή απολογία κατηγορουμένου ή αυτοπρόσωπη εμφάνιση ενώπιον δικαστηρίου ή δικαστικού συμβουλίου, μπορεί να διεξαχθεί με τη χρήση τεχνολογικών μέσων, χωρίς τη φυσική παρουσία του προσώπου αυτού στο πλαίσιο διεξαγωγής δίκης ή ανάκρισης ή προανάκρισης ή προκαταρκτικής εξέτασης ή εμφάνισης ενώπιον του δικαστικού συμβουλίου ή διαδικασίας δικαστικής συνδρομής.

ιιιι. Στο π.δ. 18/1989, και ειδικότερα στο άρθρο 20 § 1 που αφορά την άμεση ανάθεση του ενδίκου μέσου ή βοηθήματος σε Πάρεδρο ή Εισηγητή βάσει αλγορίθμου, η Τεχνητή Νοημοσύνη έχει ήδη προσχωρήσει στον χώρο της Διοικητικής Δικαιοσύνης.

 «Η Δικαιοσύνη, ως θεμέλιο του Κράτους Δικαίου και της Αντιπροσωπευτικής Δημοκρατίας, δεν μπορεί να εκχωρηθεί σε αλγορίθμους — παραμένει αποκλειστικό έργο του ανθρώπου και της συνείδησής του»31.

ΙΙΙ. Οι Ανεξάρτητες Αρχές ως θεσμικές εγγυήσεις των θεμελιωδών δικαιωμάτων και η εποπτεία της Τεχνητής Νοημοσύνης

1.- Προκειμένου ν ’αντιμετωπισθούν τα σοβαρά ζητήματα που ανακύπτουν από την Τεχνητή Νοημοσύνη απαιτείται να υπάρχουν εκείνες οι ασφαλιστικές δικλίδες, τα θεσμικά μέτρα, αλλά και τα θεσμικά αντίβαρα προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και ελευθεριών, καθώς και ο επαρκής μηχανισμός ελέγχου και εποπτείας της κρατικής εξουσίας. 

 Στο άρθρο 101Α του Συντάγματος, το οποίο προστέθηκε με το από 6.4.2001 Ψήφισμα της Ζ΄ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων (Α΄ 84/ 17.4.2001), ορίζονται τα εξής: «1. Όπου από το Σύνταγμα προβλέπεται η συγκρότηση και η λειτουργία ανεξάρτητης αρχής, τα μέλη της διορίζονται με ορισμένη θητεία και διέπονται από προσωπική και λειτουργική ανεξαρτησία, όπως νόμος ορίζει. 2. (όπως αντικαταστάθηκε με το από 25.11.2019 Ψήφισμα της Θ΄ Αναθεωρητικής Βουλής - Α΄ 211/24.12.2019) ... Τα πρόσωπα που στελεχώνουν τις ανεξάρτητες αρχές πρέπει να έχουν τα ανάλογα προσόντα, όπως νόμος ορίζει. Η επιλογή τους γίνεται με απόφαση της Διάσκεψης των Προέδρων της Βουλής. Η απόφαση λαμβάνεται με πλειοψηφία των τριών πέμπτων των μελών της. Η θητεία των μελών των ανεξάρτητων αρχών παρατείνεται έως το διορισμό νέων μελών. ...». 

Οι Ανεξάρτητες Αρχές είναι ενταγμένες στο νομικό πρόσωπο του Κράτους δηλαδή κατά την κατά το Σύνταγμα διάκριση των εξουσιών (άρθρο 26) στην εκτελεστική λειτουργία του Πολιτεύματος (άρθρο 26 § 2 Συντάγματος) που σαφώς διακρίνεται την δικαστικής λειτουργίας (άρθρο 26 § 3 Συντάγματος). Σύμφωνα μάλιστα με το άρθρο 110 του Συντάγματος, η διάταξη του άρθρου 26 ανήκει στις μη υποκείμενες σε αναθεώρηση διατάξεις του Συντάγματος. 

Πρέπει να επισημανθεί ο ρόλος της δικαιοσύνης ως ανεξάρτητης λειτουργίας του πολιτεύματος (η διάταξη του Συντάγματος, που καθιερώνει την δικαστική ανεξαρτησία, άρθρα 87 § 2, 93 § 4, 95 § 5 του Συντάγματος) ο ρόλος της οποίας είναι ο ακυρωτικός έλεγχος των πράξεων των ανεξαρτήτων αρχών32 (ΣτΕ1630/2009, Ολ ΣτΕ 693/2013, ΣτΕ 3736/2011). Άλλωστε χωρίς τη διάταξη του άρθρου 20§1 του Συντάγματος, η οποία καθιερώνει το δικαίωμα του πολίτη να προσφύγει στη δικαστική εξουσία και να ζητήσει την προστασία των δικαιωμάτων του, όλες οι διατάξεις προστασίας των ατομικών δικαιωμάτων που κατοχυρώνουν το «κράτος δικαίου» θα ήταν χωρίς αντικείμενο.

2. Οι Ανεξάρτητες Αρχές διακρίνονται σαφώς Α) σε Συνταγματικά Κατοχυρωμένες (άρθρο 101Α Συντάγματος) Ανεξάρτητες Αρχές33 (ν. 3051/ 2002, ν. 4055/2012, ν. 4139/2013):

α) την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (άρθρο 9Α), για την προστασία των δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα, 

β) το Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης (άρθρο 15), για την εποπτεία των ΜΜΕ,

γ) την Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών (άρθρο 19), για την διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών, 

δ) το Ανώτατο Συμβούλιο Επιλογής Προσωπικού (άρθρο 103) για την πρόσληψη υπαλλήλων στο Δημόσιο με διαγωνισμό ή επιλογή,

ε) τον Συνήγορο του Πολίτη (άρθρο 103), και Β) τις Ανεξάρτητες Αρχές που ρυθμίζονται από την κοινή νομοθεσία34. 

3. Οι Συνταγματικά καθιερωμένες Αρχές παράλληλα με το ευρωπαϊκό κεκτημένο, όπως ρυθμίζεται στο άρθρο 2 της Συνθήκης για την Ευρωπαϊκή Ένωση (ΣΕΕ)35, έχουν ως κύρια αρμοδιότητα την προστασία και την εγγύηση ιδιαίτερα ευαίσθητων στην εποχή μας θεμελιωδών δικαιωμάτων και αποτελούν θεσμικά αντίβαρά36 που εξασφαλίζουν τον αμοιβαίο έλεγχο των κρατικών οργάνων, εμποδίζοντας τη συγκέντρωση υπερεξουσιών και προστατεύοντας την ομαλή λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος37. Οι Ανεξάρτητες Αρχές συνιστούν, παράλληλα και όχι αντίθετα με τη δικαστική λειτουργία, θεσμικά αντίβαρα38. «Η νομολογία του ΕΔΔΑ θεωρεί τις ανεξάρτητες αρχές ως ισοδύναμες με τα δικαστήρια για την προστασία των δικαιωμάτων». (Κώστας Μενουδάκος).

3. Οι Ανεξάρτητες Αρχές (εντασσόμενες στην δομή) της εκτελεστικής λειτουργίας του Κράτους, αποτελούν όργανα (συλλογικά ή μονοπρόσωπα)αυτής και δεσμεύονται πλήρως από τον νόμο και την αρχή της νομιμότητας. με τον εκτελεστικό της εν λόγω διατάξεως του άρθρου 101Α Συντάγματος ν. 3051/2002 (Α΄ 220) (βλ. ΣτΕ 1428/2025). Δεν τελούν σε καμία ιεραρχική σχέση προς τα άλλα κρατικά όργανα. Οι πράξεις τους υπόκεινται μόνο σε δικαστικό και εντελώς περιορισμένο κοινοβουλευτικό έλεγχο39. Η συνεχής δημιουργία από την Εκτελεστική Εξουσία ανεξάρτητων Αρχών (πλην των Συνταγματικώς κατοχυρωμένων) αποτελεί την πραγματική μεθόδευση αποφυγής πολιτικής ευθύνης και κοινοβουλευτικού ελέγχου.

Έχει κριθεί (Βλ. ΣτΕ 2818/2019, σκέψη 8) ότι οι διατάξεις που αναφέρονται στις συνταγματικά καθιερωμένες ανεξάρτητες αρχές μπορούν να εφαρμοσθούν αναλογικά σε όλες τις ανεξάρτητες αρχές. 

4. Το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης στο πλαίσιο του Κανονισμού για την Τεχνητή Νοημοσύνη (AI Act)40 δημοσιεύει τον κατάλογο των εθνικών αρχών και φορέων που επιβάλλουν ή εποπτεύουν την τήρηση των ενωσιακών υποχρεώσεων για την προστασία των θεμελιωδών δικαιωμάτων των πολιτών, μεταξύ των οποίων και το δικαίωμα στη μεταχείριση χωρίς διακρίσεις, όταν χρησιμοποιούν συστήματα ΤΝ υψηλού κινδύνου. Οι Αρχές που περιλαμβάνονται στον κατάλογο είναι οι εξής:

Η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα

Ο Συνήγορος του Πολίτη

Η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών

Η Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου

Οι προαναφερόμενες Αρχές θα αποκτήσουν επιπλέον εξουσίες, όπως η πρόσβαση σε κάθε τεκμηρίωση που δημιουργείται ή διατηρείται από έναν οργανισμό για τη συμμόρφωσή του με τον Κανονισμό για την ΤΝ, όταν αυτή είναι απαραίτητη για την αποτελεσματική εκπλήρωση της αποστολής των Αρχών αυτών και εντός των ορίων της δικαιοδοσίας τους. Οι επιπλέον εξουσίες θα ισχύουν από τις 2 Αυγούστου 2026. Ο κατάλογος κοινοποιήθηκε στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή και θα επικαιροποιείται με βάση τις μελλοντικές ανάγκες και συνθήκες.

Εκτιμάται ότι είναι απαραίτητη η δημιουργία μιας Ανεξάρτητης και Συνταγματικής Ανεξάρτητης Αρχής προκειμένου τα ζητήματα της ΤΝ να αντιμετωπισθούν ενιαία χωρίς επικαλύψεις κ.λπ. Σε κάθε περίπτωση, ακόμη και χωρίς την Συνταγματική Αναθεώρηση υπάρχει η δυνατότητα με το ισχύον νομικό πλαίσιο τόσο σε Ευρωπαϊκό όσο και σε Εθνικό επίπεδο να υπάρξει αποτελεσματική προστασία, με τον όρο ότι θα ασχοληθούν επισταμένως οι Κυβερνήσεις, οι αρμόδιοι φορείς και ιδίως οι Ανεξάρτητες Αρχές (Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα, Εθνικό Συμβούλιο Ραδιοτηλεόρασης, Αρχή Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών). Θα ήταν εξαιρετικά αποτελεσματικό για την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων η νομοθετική ενοποίηση των δύο αρχών: α) Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα και β) Αρχής Διασφάλισης Απορρήτου των Επικοινωνιών για την αντιμετώπιση επικαλύψεων αρμοδιοτήτων, την εξοικονόμηση πόρων και την ενίσχυση της προστασίας της ιδιωτικότητας, καθώς τα δύο πεδία αλληλοσυμπληρώνονται41.

ΙV. Προτάσεις για την συνταγματική αναθεώρηση σχετικά με την ΤΝ

1. Σήμερα η Τεχνητή Νοημοσύνη. μαζί με την επανάσταση που φέρνει σε όλα τα ζητήματά, φέρνει την επιτακτική αναγκαιότητα να υπάρξουν ειδικότερες ρυθμίσεις στο Σύνταγμά μας : 

Α) Της προσθήκης διάταξης 5Β στο Σύνταγμά μας42 με την συμπλήρωση των άρθρων 5 (Ελεύθερη ανάπτυξη της προσωπικότητας, προσωπική ελευθερία) και 5Α (Δικαίωμα στην πληροφόρηση) του Συντάγματος. Να τεθεί νέα διάταξη ως άρθρο 5Β, με την οποία να τίθεται το ζήτημα της προστασίας των θεμελιωδών δικαιωμάτων και στην ισορροπία των εξουσιών στο ψηφιακό περιβάλλον, για την προστασία των ατομικών δικαιωμάτων και του δημοκρατικού Πολιτεύματος, από τις εφαρμογές της τεχνητής νοημοσύνης, πράγμα για το οποίο υπάρχει επιφύλαξη λόγω της φύσεώς της ΤΝ. 

Β) Της προσθήκης διάταξης στο Σύνταγμα για την ίδρυση μιας συνταγματικά κατοχυρωμένης ανεξάρτητης αρχής, η οποία θα ρυθμίζει τους όρους και την λειτουργία της τεχνητής νοημοσύνης με στόχο την διασφάλιση των ατομικών ελευθεριών μας και την επίλυση «ηθικών διλημμάτων» και ζητημάτων δεοντολογίας από τη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης. Το έργο αυτό πρέπει να έχει μια ενιαία Αρχή και όχι με τον κατακερματισμό και την αλληλοεπικάλυψη από: (α) την Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ), (β) τον Συνήγορο του Πολίτη (γ) τη Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ) ΑΔΑΕ και (δ) τη Εθνική Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΕΔΑ), όπως καθόρισε το Υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης. Σε κάθε περίπτωση μπορεί αντί της δημιουργίας μιας νέας ανεξάρτητης αρχής να ενοποιηθούν α) η Αρχή Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ), (β) η Αρχή Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ)43.

Οι Ανεξάρτητες Αρχές συνιστούν, παράλληλα και όχι αντίθετα με τη δικαστική λειτουργία, θεσμικά αντίβαρα. «Η νομολογία του ΕΔΔΑ θεωρεί τις ανεξάρτητες αρχές ως ισοδύναμες με τα δικαστήρια για την προστασία των δικαιωμάτων» (Κώστας Μενουδάκος)

Επίλογος: Τεχνητή Νοημοσύνη και Δικαιοσύνη 

«Αν η ελευθερία σημαίνει κάτι, σημαίνει το δικαίωμα να λες στους ανθρώπους αυτό που δεν θέλουν να ακούσουν» (George Orwell)

Πόσο επίκαιρος είναι στην εποχή μας ο συγγραφέας του 1984; Σήμερα αποκαλύπτεται το πόσο προφητική κι επίκαιρη παραμένει η σκέψη του44. Ο κόσμος καλείται να αντιμετωπίσει την νέα πραγματικότητα που έφερε η Τεχνητή Νοημοσύνη.

Η Τεχνητή Νοημοσύνη μπορεί να ενισχύσει την Δημοκρατία, το Κράτος δικαίου, την Δικαιοσύνη, αλλά μόνο όταν χρησιμοποιείται με γνώση, μέτρο και αυστηρό επαγγελματικό έλεγχο.

• 1

  Βλ. Αντώνη Μανιτάκη, «Κράτος Δικαίου και έλεγχος της συνταγματικότητας των νόμων» Αθήνα, Σάκκουλας 1994.

• 2

  Βλ. Κανονισμός (EΕ, Ευρατόμ) 2020/2092 της 16ης Δεκεμβρίου 2020 περί γενικού καθεστώτος αιρεσιμότητος για την προστασία του προϋπολογισμού της Ένωσης, ΕπΕφΕΕ 2020 L433 I/1. Στο προοίμιο του Κανονισμού (στοιχείο 6) αναφέρεται: «Παρόλο που δεν υπάρχει ιεράρχηση των αξιών της Ένωσης, ο σεβασμός του κράτους δικαίου έχει ζωτική σημασία για την προστασία των άλλων θεμελιωδών αξιών στις οποίες εδράζεται η Ένωση, όπως η ελευθερία, η δημοκρατία, η ισότητα και ο σεβασμός των ανθρώπινων δικαιωμάτων. Ο σεβασμός του κράτους δικαίου είναι άρρηκτα συνδεδεμένος με τον σεβασμό της δημοκρατίας και των θεμελιωδών δικαιωμάτων. Δεν μπορεί να υπάρξει δημοκρατία και σεβασμός των θεμελιωδών δικαιωμάτων χωρίς σεβασμό του κράτους δικαίου και αντιστρόφως».

• 3

  Βλ. Συλλογικό έργο «Τεχνητή νοημοσύνη -Ανθρώπινα δικαιώματα, δημοκρατία και κράτος δικαίου» Νομική Βιβλιοθήκη, 2025.

• 4

  Βλ. Παναγιώτη Ρουμελιώτη, «Τεχνητή Νοημοσύνη: Ο Αγώνας ΗΠΑ – Κίνας για την Πρωτοκαθεδρία» (εκδ. Παπαζήση, 2025).

• 5

  Βλ. Ευρωπαϊκή Ένωση «Τεχνητή νοημοσύνη: όλα όσα πρέπει να γνωρίζετε» σε https://youth.europa.eu/

• 6

  Βλ. Φ. Παναγοπούλου «Τεχνητή Νοημοσύνη και Δημοκρατία: Προς έναν ψηφιακό αυταρχισμό ή μια δημοκρατική αναβάθμιση;» https://www.syntag­mawatch.gr/

• 7

  Όταν η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται απειλή Ι Το παράδειγμα του “Mythos” και το νέο τοπίο στην κυβερνοασφάλεια, https://lawnet.gr/09/04/2026.

• 8

  Πηγή: https://www.qualex.gr/el- ολόκληρη η απόφαση/periexomeno/nomologia/nomologia?id=25 24113

• 9

  Πηγή :https://lawnet.gr/19/03/2026.

• 10

  Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή παρουσίασε μια νέα πλατφόρμα τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ), την TraceMap, για να επιταχύνει τον εντοπισμό κρουσμάτων απάτης στον τομέα των τροφίμων.

• 11

  «Πάντων χρημάτων μέτρον εστίν άνθρωπος, των μεν όντων ως έστιν, των δε μη όντων ως ουκ έστιν» Πρωταγόρας.

• 12

  Βλ Παρασκευή Μποχώτη «Η Εισαγωγή της Τεχνητής Νοημοσύνης στη Διοικητική Δικονομία. Η εστίαση πρέπει να αφορά στη φύση των διοικητικών πράξεων, από τις οποίες εκκινούν και οι διοικητικές δίκες» σε https://daily. nb.org/11/04/2026.

• 13

  Βλ. Ευριπίδης Στυλιανίδης, «Πρόταση για την Τεχνητή Νοημοσύνη ενόψει της Αναθεώρησης του Ελληνικού Συντάγματος», σε: Ευριπίδη Στυλιανίδη (επιμ.), Τεχνητή Νοημοσύνη: Ανθρώπινα Δικαιώματα, Δημοκρατία & Κράτος Δικαίου», εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, 2025, σ. 633 επ.

• 14

  Η λέξη ουτοπία (σύνθετη από το αρνητικό μόριο ου {ουκ} και το ουσιαστικό τόπος - τόπος ανύπαρκτος.

• 15

  Η λέξη δυστοπία (από το ελληνικό δυς- και τόπος) ονομάζεται η κοινότητα ή κοινωνία που είναι ανεπιθύμητη ή τρομακτική. 

• 16

  Στις Ηνωμένες Πολιτείες το δικαιικό σύστημα ολοένα και στρέφεται στην λεγόμενη «προγνωστική αστυνόμευση» (predictive policing) για τον εντοπισμό πιθανών στόχων για την επέμβαση της αστυνομίας και την πρόληψη του εγκλήματος.

• 17

  Η συνειδητή διάδοση ψευδών ειδήσεων με στόχο την εξαπάτηση και τη χειραγώγηση του κοινού, όπως η αλλοίωση στατιστικών στοιχείων για τη διαμόρφωση μιας ψευδούς εικόνας, μέσω ΤΝ.

• 18

  Βλ. Πετράκου Δ. (2020) «Τεχνητή Νοημοσύνη και δικαιοσύνη. Συνταγματική θεμελίωση, κίνδυνοι και προοπτικές», Εφημερίδα Διοικητικού Δικαίου (Εφημ) ΔΔ, σ. 653.

• 19

  Έχω την εντύπωση ότι, οι κατακλυσμαίες μεταβολές που έχουν επέλθει στα ζητήματα λειτουργίας της δικαιοσύνης, του Κράτους κλπ. ελάχιστα έχουν γίνει κτήμα της κοινωνίας, ακόμη και των ειδικών (δικηγόρων κ.λπ.), αφού δεν έχουν επικοινωνηθεί ή αποτελούν θέματα αντιπαράθεσης.

• 20

  Πηγή: Ζωής Λουλούδη «Τεχνητή Νοημοσύνη και Δικαιοσύνη» ΑΠΘ 2022 https://ikee.lib.auth.gr/.

• 21

  Πηγή: https://lawnet.gr/law-news,10/2/2026.

• 22

  Πηγή: https://lawnet.gr/law-news 19/1/2026. 

• 23

  Το ΔΕΕ έκρινε ότι: « Η συλλογή βιομετρικών δεδομένων από αστυνομική αρχή στο πλαίσιο ποινικής έρευνας δικαιολογείται μόνο σε εξαιρετικές περιπτώσεις» https:// lawnet.gr/19.3.2026.

• 24

  Βλ. Χ. Σεβαστίδης, A. Ντόκα, I. Ξυλιά, Τεχνητή Νοημοσύνη στη Δικαιοσύνη-Πρόοδος ή προαναγγελία ενός δυστοπικού μέλλοντος, Αύγουστος 2020.

• 25

  Βλ. Ε. Βενιζέλος, Σύνταγμα και νέες τεχνολογίες, ΔΙΤΕ (π. ΔΙΜΕΕ) τεύχος 4/2020, έτος 17ο, σ. 547.

• 26

  Βλ. Ν. Νικολάκης, Ο Δικαστικός Έλεγχος της Διοίκησης στην Εποχή του Ψηφιακού Κράτους, εις Το βιώσιμο κράτος. Τιμητικός Τόμος για την Κατερίνα Σακελλαροπούλου, Εκδ. Σάκκουλα, 2022.

• 27

  Το ζήτημα θα τεθεί εκ νέου με τις αυτομοποιημένες κλήσεις της τροχαίας με την ψηφιοποίηση των παραβάσεων (βλ. Νόμος υπ’ αριθ. 5256 (ΦΕΚ Α' 223/ 08.12. 2025) Ψηφιακή ενίσχυση της οδικής ασφάλειας και λοιπές διατάξεις, άρθρα 11-14).

• 28

  Ιστορική απόφαση. Πρόεδρος: Ηλ. Μάζος, Αντιπρόεδρος ΣτΕ, Εισηγητής: Ν. Μαρκόπουλος, Πάρεδρος ΣτΕ.

• 29

  Βλ. Π. Παυλόπουλος «Ο δικαστικός έλεγχος της νομιμότητας ατομικών διοικητικών πράξεων εκδιδόμενων μέσω ηλεκτρονικώς αυτοματοποιημένης επεξεργασίας δεδομένων. Σχόλια στην απόφαση ΣτΕ 1206/ 2024», www.constitutionalism.gr.

• 30

  Βλ. Απόσπασμα άρθρου της Ζαχαρούλας Βλαμάκη, «Η Τεχνητή Νοημοσύνη συναντά το Ποινικό Δίκαιο: Ηθικές & Νομικές προεκτάσεις των εφαρμογών των Νευροεπιστημών – Η εμφάνιση του Νευροδικαίου» σε https://www.crimetimes.gr/23.4.2025.

• 31

  Προκόπιος Παυλόπουλος «Αριστοτέλης, Δικαιοσύνη και Τεχνητή Νοημοσύνη: Κριτικές σκέψεις για την επικαιρότητα των θέσεων του Αριστοτέλους περί του Δικαίου και της Δικαιοσύνης στην Εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης» Ευρασία 2025.

• 32

  Βλ. 3051/2002.

• 33

  Βλ. Ε. Βενιζέλο (2021), Μαθήματα Συνταγματικού Δικαίου, Αθήνα-Θεσσαλονίκη: Σάκκουλας, σ. 66-72.

• 34

  Ανεξάρτητες Αρχές με ιδιαίτερη νομική προσωπικότητα, είναι α) η Επιτροπή Ανταγωνισμού (άρθρο 12 του ν. 3959/2011) (βλ. Σ.τ.Ε. 370/2023, 863/2021, 22/ 2018, ΣτΕ 2660, 2661/2015 7μ.), β) η Ρυθμιστική Αρχή Ενέργειας (άρθρο 5 του ν. 4001/2011) (βλ. ΣτΕ 2077/ 2024 7μ), γ) η Επιτροπή Εποπτείας και Ελέγχου Παιγνίων (ΕΕΕΠ, άρθρο 7 § 10 του ν. 4038/2012, όπως τροποποιήθηκε με το άρθρο 173 του ν. 4261/2014), δ) Ανεξάρτητη Αρχή Ελέγχου της Αγοράς και Προστασίας του Καταναλωτή (ν. 5255/2025), ε) η Επιτροπή Κεφαλαιαγοράς είναι ν.π.δ.δ. (βλ. ΑΠ 977/2014).

• 35

  «Η ΕΕ βασίζεται στις αξίες του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, της ελευθερίας, της δημοκρατίας, της ισότητας, του κράτους δικαίου, καθώς και του σεβασμού των ανθρώπινων δικαιωμάτων, συμπεριλαμβανομένων των δικαιωμάτων των προσώπων που ανήκουν σε μειονότητες».

• 36

  Βλ. Βλαχόπουλος Σ. (12.2025), Ανεξάρτητες Διοικητικές Αρχές, Dianeosis – Οργανισμός Έρευνας & Ανάλυσης, σ. 11.

• 37

  Βλ. Γ. Τασόπουλος, Τα θεσμικά αντίβαρα της εξουσίας και η αναθεώρηση του Συντάγματος, Σάκκουλας 2007.

• 38

  Βλ. Αντώνη Μεταξά, Ανεξάρτητες Αρχές και Ευρωπαϊκό Δικαιοκρατικό Κεκτημένο – Independent Authorities and the EU Rule of Law Acquis, Εκδόσεις Ι. Σιδέρης 2024.

• 39

  Βλ. Σπανού Κ. «Ανεξάρτητες Αρχές : Κρίση, Μετεξέλιξη ή Αναβάθμιση του πολιτικού συστήματος», στο Ξ. Κοντιάδη – Χαρ. Ανθόπουλου «Η Κρίση του Ελληνικού Πολιτικού Συστήματος», εκδ. Παπαζήση (2008).

• 40

  Στην Επίσημη Εφημερίδα της Ευρωπαϊκής Ένωσης δημοσιεύθηκε στις 12 Ιουλίου 2024, η Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη ( Al Act), που επιχειρεί να θεσπίσει κανόνες για τη χρήση τεχνολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

  Το AI Act, το οποίο αποδίδεται στα ελληνικά ως «Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη», δημοσιεύτηκε με αριθμό 2024/1689, ο οποίος και θα το συνοδεύει στις επίσημες αναφορές του, και πλήρη τίτλο «ΚΑΝΟΝΙΣΜΟΣ (ΕΕ) 2024/1689 ΤΟΥ ΕΥΡΩΠΑΪΚΟΥ ΚΟΙΝΟΒΟΥΛΙΟΥ ΚΑΙ ΤΟΥ ΣΥΜΒΟΥΛΙΟΥ της 13ης Ιουνίου 2024 για τη θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη και την τροποποίηση των Κανονισμών (ΕΚ) αριθ. 300/2008, (ΕΕ) αριθ. 167/2013, (ΕΕ) αριθ. 168/2013, (ΕΕ) 2018/858, (ΕΕ) 2018/1139 και (ΕΕ) 2019/2144 και των Οδηγιών 2014/ 90/ΕΕ, (ΕΕ) 2016/797 και (ΕΕ) 2020/1828 (Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη)».

• 41

  Βλ. Μάρκος Ν. Ρεντζούλας «Διασφάλιση του απορρήτου των επικοινωνιών, η κατοχύρωση του δικαιώματος, η λειτουργία της ΑΑΔΕ και η αξιολόγηση των υποκλοπών» https://www.constitutionalism.gr/

• 42

  Ευρ. Στυλιανίδης, «Πρόταση για την Τεχνητή Νοημοσύνη ενόψει της Αναθεώρησης του Ελληνικού Συντάγματος», σε: Ευρ. Στυλιανίδη (επιμ.), Τεχνητή Νοημοσύνη: Ανθρώπινα Δικαιώματα, Δημοκρατία & Κράτος Δικαίου, εκδ. Νομική Βιβλιοθήκη, 2025, σ. 633 επ.

• 43

  Βλ. (1) Φ. Παναγοπούλου, Ο Ευρωπαϊκός Κανονισμός για την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΕΕ/2024/1689, Artificial Intelligence Act, AI Act): Μια πρώτη Συνταγματο-ηθική θεώρηση, Σειρά: Μονογραφίες (20), ηλεκ­τρονική έκδοση, εκδ. Κέντρο Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου, Ίδρυμα Θεμιστοκλή και Δημήτρη Τσάτσου, 2025, σε ιστότοπο του Κέντρου Ευρωπαϊκού Συνταγματικού Δικαίου: https://www.epoliteia.gr/wp-content/uploads/2025/10/Artificial-Intelligence-Act. pdf (τελευταία προσπέλαση: 15.11.2025).

  (2) Φ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή, Τεχνητή νοημοσύνη: ο δρόμος προς έναν ψηφιακό συνταγματισμό. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση, Επετηρίδα φιλοσοφικής έρευνας δια-ΛΟΓΟΣ, Σειρά: Φιλοσοφική Βιβλιοθήκη / Μελέτες (93), εκδ. Παπαζήση, 2023.

• 44

  Βλ. 1984. Συγγραφέας: Τζωρτζ Όργουελ. Εκδότης: Άμμων Εκδοτική.