Η ευθύνη του νομικού παραστάτη 

από την εσφαλμένη χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης

Ματθαίου Δακορώνια-Μαρίνα

Δικηγόρου, Δ.Ν. - Διαμεσολαβητή

Αμίσθου Επιστημονικού Συνεργάτη στο Ινστιτούτο Διεθνούς και Αλλοδαπού Δικαίου

Εντεταλμένου Διδάσκοντα στη Νομική Σχολή ΕΚΠΑ1

1.  Εισαγωγή

Με τη διάθεση στο ευρύ κοινό της εφαρμογής ChatGPT τον Νοέμβριο του 2022, κατέστη αμέσως αντιληπτή σ’ αυτό η δυνατότητα της διαρκώς εξελισσόμενης τεχνολογίας της Τεχνητής Νοημοσύνης (ΤΝ), και ιδίως των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (Large Language Mo­dels - LLMs)2. Έκτοτε, η χρήση των εν λόγω τεχνολογιών έχει καταστεί εκτεταμένη, τόσο για την επίλυση καθημερινών προβλημάτων, όσο και για την υποστήριξη εξειδικευμένων επαγγελματικών δραστηριοτήτων, συμπεριλαμβανομένης και της νομικής πράξης. 

Η χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης από δικηγόρους στο εξωτερικό είναι ήδη ιδιαίτερα διαδεδομένη, κυρίως λόγω της ευρύτητας των γλωσσών που υποστηρίζονται (όπως την Αγγλική, την Κινεζική, την Γαλλική, τη Γερμανική, την Ισπανική και την Αραβική) και της εκτεταμένης διαθεσιμότητας νομικών δεδομένων (ενδεικτικά νομολογίας, βιβλιογραφίας και κανονιστικών κειμένων). Παράλληλα, έχουν αναπτυχθεί εξειδικευμένες πλατφόρμες νομικής ΤΝ (όπως ενδεικτικά Harvey AI και Vincent AI), ενώ μεγάλες δικηγορικές εταιρείες επενδύουν συστηματικά στην ενσωμάτωσή τους στην καθημερινή νομική πρακτική, επιδιώκοντας αύξηση της αποδοτικότητας και μείωση του κόστους.

Αντίστοιχη τάση καταγράφεται και στην Ελλάδα, όπου γενικά εργαλεία ΤΝ (όπως τα Chat GPT, Gemini, Grok κ.ά.) εμφανίζονται ικανά να παρέχουν απαντήσεις στην ελληνική γλώσσα για νομικά ζητήματα. Ακόμα, πιο εξειδικευμένες πλατφόρμες για νομικούς (όπως το Dikaio AI) παρέχουν υπηρεσίες ΤΝ προς τους δικηγόρους. Ωστόσο, η φαινομενική ακρίβεια των απαντήσεων αυτών ενδέχεται να είναι παραπλανητική, καθώς η ποιότητα και η πληρότητα των παρεχόμενων πληροφοριών δεν είναι δεδομένη, αλλά εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τη διατύπωση του ερωτήματος, τα δεδομένα (τόσο αυτά που εισάγει ο χρήστης όσο και αυτά που χρησιμοποιούνται για την εκπαίδευση και άντληση πληροφοριών) και τους εγγενείς περιορισμούς των μοντέλων. Το στοιχείο αυτό καθιστά αναγκαία την αυξημένη επιμέλεια του δικηγόρου, ο οποίος παραμένει αποκλειστικά υπεύθυνος για τον έλεγχο και την επαλήθευση του παραγόμενου αποτελέσματος.

Η ΤΝ είναι ένα εξαιρετικό εργαλείο το οποίο μπορεί να βοηθήσει ιδιαιτέρως σε πληθώρα νομικών εργασιών, όπως ενδεικτικά αναφέρεται, στην έρευνα νομολογίας και βιβλιογραφίας, τη σύνοψη αυτών, τη συγγραφή κειμένων, τη βελτιστοποίηση της έκφρασης, ακόμα και πολύ απλούστερα τη σύνταξη και την ορθογραφία. Επιπροσθέτως, αναδεικνύεται σε ένα εξαιρετικό εργαλείο μετάφρασης με άριστα αποτελέσματα σε πληθώρα γλωσσών (μεταξύ αυτών και στην ελληνική) ακόμα και σε περιπτώσεις εξειδικευμένου κειμένου, ενώ τυγχάνει εφαρμογής, ιδιαίτερα σε χώρες όπως οι ΗΠΑ ή το Ηνωμένο Βασίλειο, και ως εργαλείο πρόγνωσης αποφάσεων. 

Φυσικά, παρά τη πληθώρα των πρακτικών εφαρμογών και τα αναμφισβήτητα πλεονεκτήματα που αναφέρθηκαν, η χρήση των εργαλείων αυτών δεν είναι απεριόριστη. Αντιθέτως, υ­πόκειται σε σαφή όρια και οφείλει να γίνεται με ιδιαίτερη επιφύλαξη, ιδίως ως προς την αξιοπιστία και την ακρίβεια του παραγόμενου αποτελέσματος. Ήδη από το Μάιο του 2023, δηλαδή σε λιγότερο από έξι μήνες από την ευρεία διάδοση των εργαλείων της ΤΝ, όπως αναφέρθηκε ανωτέρω, εμφανίστηκε η πρώτη δικαστική απόφαση που ανέδειξε τις συνέπειες της εσφαλμένης χρήσης τους, όταν δικηγόρος στις ΗΠΑ επικαλέστηκε σε δικόγραφο ανύπαρκτες δικαστικές αποφάσεις, οι οποίες είχαν παραχθεί από το ChatGPT, γεγονός που οδήγησε το δικαστήριο να εξετάσει την επιβολή κυρώσεων3. Έκτοτε, έχουν υπάρξει παγκοσμίως άνω των 1000 αποφάσεων σε διάφορες δικαιοδοσίες που αφορούν την εσφαλμένη χρήση ΤΝ4, ενώ στην Ελλάδα δεν φαίνεται να υπάρχει, προς το παρόν, κάποια σχετική απόφαση, ούτε κάποια προσπάθεια ρύθμισης του εν λόγω θέματος. 

Στο παρόν άρθρο, λοιπόν, επιχειρείται η ανάδειξη των κινδύνων που απορρέουν από τη χρήση της ΤΝ, χωρίς να παραγνωρίζεται ο ρόλος της ως εργαλείου που δύναται να υποστηρίξει ουσιαστικά τον δικηγόρο στην καθημερινή επαγγελματική του πρακτική. Μέσω της ανάλυσης του νομοθετικού και νομολογιακού πλαισίου άλλων δικαιοδοσιών, σε συνδυασμό με τη διερεύνηση του υφιστάμενου πλαισίου στην ελληνική έννομη τάξη, επιχειρείται μια συστηματική προσέγγιση της ευθύνης του Έλληνα δικηγόρου για την εσφαλμένη χρήση εργαλείων ΤΝ, καθώς και η διατύπωση προτάσεων για την ορθολογική και θεσμικά συνεπή ρύθμισή της.

2.  Νομολογία και πρακτική από άλλες έννομες τάξεις

Αρχικά, μέσω της επισκόπησης της νομολογίας άλλων δικαιοδοσιών, καθίσταται σαφής ήδη εκ πρώτης όψεως η διάκριση μεταξύ των νομικών συστημάτων του κοινοδικαίου και των ηπειρωτικών δικαίων. Οι έννομες τάξεις που εδράζονται στο κοινοδίκαιο (όπως οι Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, η Αυστραλία και το Ηνωμένο Βασίλειο), λόγω της μεγαλύτερης αμεσότητας των διαδικασιών και της γενικότερα ταχύτερης απονομής της δικαιοσύνης, εμφανίζουν αυξημένα και άμεσα αντανακλαστικά ως προς την αντιμετώπιση της λανθασμένης χρήσης των νέων τεχνολογιών. Στο πλαίσιο αυτό, έχει ήδη διαμορφωθεί πλούσια νομολογία, όπως αναφέρθηκε παραπάνω5 και αναλυτικά αναπτύσσεται εν συνεχεία, η οποία όχι μόνο πραγματεύεται ζητήματα που άπτονται της χρήσης της ΤΝ, αλλά σε αρκετές περιπτώσεις οδηγεί και στην επιβολή κυρώσεων τόσο στους διαδίκους όσο και στους πληρεξούσιους δικηγόρους για πλημμελή ή αθέμιτη χρήση σχετικών εργαλείων. Σημειώνεται περαιτέρω ότι μεταξύ των δύο νομικών συστημάτων υφίσταται και εγγενής διαφορά ως προς τον τρόπο αξιοποίησης της νομολογίας, καθώς στα νομικά συστήματα του κοινοδικαίου η επιχειρηματολογία δομείται κατά κανόνα γύρω από την εκτενή παράθεση και ερμηνευτική ανάλυση προηγούμενων δικαστικών αποφάσεων, γεγονός που καθιστά άμεσα ανιχνεύσιμη κάθε εσφαλμένη, παραπλανητική ή ανύπαρκτη επίκληση νομολογίας.

Αντιθέτως, στις έννομες τάξεις που εδράζονται στο ηπειρωτικό δίκαιο (όπως στη Γερμανία, τη Γαλλία, το Βέλγιο, την Αυστρία, καθώς και την Ελλάδα), όπου η νομολογία δεν αποτελεί πηγή δικαίου, η λανθασμένη χρήση δικαστικών αποφάσεων ενδέχεται να μην καθίσταται εξίσου εμφανής σε πρώτο επίπεδο. Η σχετική νομολογία για εσφαλμένη χρήση ΤΝ (σε όσες χώρες υπάρχει ήδη νομολογία) περιορίζεται κυρίως σε συστάσεις προς τους δικηγόρους και αναφορά αυτών στους οικείους Δικηγορικούς Συλλόγους6.

Σε κάθε περίπτωση πάντως απουσιάζει, σε μεγάλο βαθμό, ένα σαφώς διαμορφωμένο πλαίσιο επιβολής κυρώσεων ειδικά συνδεδεμένων με τη χρήση εργαλείων ΤΝ. Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, η επιτροπή για θέματα δεοντολογίας του American Bar Association, εξέδωσε τον Ιούλιο του 2024 την υπ’ αριθ. 512 επίσημη γνώμη με την οποία επισήμανε ότι οι δικηγόροι παραμένουν πάντα υπεύθυνοι για τα έγγραφα που καταθέτουν, ανεξαρτήτως της χρήσης ΤΝ. Αντίστοιχα, σε ευρωπαϊκό επίπεδο, το Council of Bars and Law Societies of Europe (CCBE) εξέδωσε στις 2 Οκτωβρίου 2025, το CCBE guide on the use of generative AI by lawyers7 με το οποίο επισήμανε τις υποχρεώσεις του νομικού παραστάτη, ιδίως τα καθήκοντα εχεμύθειας, επιμέλειας, ανεξαρτησίας, διαφάνειας και ορθής εκπροσώπησης των συμφερόντων του εντολέα. Παρόμοιες κατευθυντήριες οδηγίες για την ορθή χρήση παραγωγικών μοντέλων ΤΝ έχουν εκδοθεί και σε άλλες δικαιοδοσίες, όπως στο Ηνωμένο Βασίλειο8, την Ιταλία9, τη Βραζιλία10, τη Σιγκαπούρη11 και την Αυστραλία12. Ωστόσο, σε καμία από τις ανωτέρω περιπτώσεις δεν προβλέπονται ειδικές και αυτοτελείς κυρώσεις για την εσφαλμένη χρήση της ΤΝ, δεδομένου ότι οι σχετικοί κανόνες συνιστούν κατά κύριο λόγο πλαίσια ήπιου δικαίου (soft law), τα οποία λειτουργούν ως κατευθυντήριες γραμμές και όχι ως δεσμευτικοί μηχανισμοί κυρωτικής φύσεως.

Ειδικότερα:

2.1. Νομικά Συστήματα Κοινοδικαίου

2.1.1. ΗΠΑ

Στις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής, το άρθρο 11 των Ομοσπονδιακών Κανόνων Πολιτικής Δικονομίας καθιερώνει για τον δικηγόρο καθήκον εύλογης έρευνας και επαγγελματικής επιμέλειας κατά τη σύνταξη και κατάθεση δικογράφων ενώπιον του δικαστηρίου. Ο δικηγόρος που υπογράφει και καταθέτει δικόγραφα πιστοποιεί ότι οι προβαλλόμενοι νομικοί και πραγματικοί ισχυρισμοί έχουν διαμορφωθεί κατόπιν εύλογης, υπό τις περιστάσεις, έρευνας και ότι πληρούνται τα απαιτούμενα επίπεδα νομικής και πραγματικής τεκμηρίωσης. Σε περίπτωση που το δικαστήριο κρίνει ότι παραβιάστηκε η ανωτέρω υποχρέωση, δύναται, ακόμη και αυτεπαγγέλτως, να κινήσει διαδικασία επιβολής κυρώσεων, οι οποίες είναι αναλογικές και περιορίζονται στο αναγκαίο μέτρο για την αποτροπή επανάληψης της παράνομης συμπεριφοράς. Θα πρέπει, βέβαια, να σημειωθεί ότι η παραβίαση του άρθρου 11 δεν προϋποθέτει δόλο, αλλά αρκεί αμελής συμπεριφορά που αποκλίνει από αντικειμενικό πρότυπο της εύλογης επαγγελματικής επιμέλειας (objective reasonableness standard).

Με βάση τον ανωτέρω κανόνα, υπάρχει πληθώρα αποφάσεων από διαφορετικές Πολιτείες (άνω των 400), με τις οποίες επιβάλλονται ποινές τόσο στους νομικούς παραστάτες όσο και στα μέρη λόγω της εσφαλμένης χρήσης ΤΝ. Ενδεικτικά, αναφέρουμε την υπόθεση από την Πολιτεία του New Jersey13, με την οποία το Περιφερειακό Δικαστήριο επέβαλε στον νομικό παραστάτη χρηματική ποινή ύψους 6.000 δολαρίων και τον παρέπεμψε στον αρμόδιο δικηγορικό σύλλογο προς περαιτέρω πειθαρχικό έλεγχο. Ακόμα, υποχρέωσε τον νομικό παραστάτη να ενημερώσει την εντολέα του για την απόφαση, καθώς και να της γνωστοποιήσει τα σχετικά έγγραφα της υπόθεσης, προκειμένου να τα αξιολογήσει αυτοτελώς. Αντίστοιχα, και στην Πολιτεία του Oregon14, το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο του Oregon έκρινε ότι η χρήση δεκαπέντε ανύπαρκτων δικαστικών αποφάσεων και οκτώ κατασκευασμένων αναφορών συνιστούσε παραβίαση του άρθρου 11, και επέβαλε αυστηρές κυρώσεις, συμπεριλαμβανομένης της απόρριψης των δικογράφων, της επιβολής χρηματικής ποινής ύψους 15.500 δολαρίων, της επιδίκασης δικαστικών εξόδων και αμοιβών υπέρ των αντιδίκων, της παραπομπής του νομικού παραστάτη στον αρμόδιο Δικηγορικό Σύλλογο, καθώς και της οριστικής απόρριψης της αγωγής. Σε πολλές ακόμα πολιτείες, όπως ενδεικτικά στην Καλιφόρνια15, τη Φλόριντα16  και το Οχάϊο17, έχουν υπάρξει αντίστοιχες αποφάσεις. 

2.1.2. Αυστραλία

Σε αντίθεση με τις Η.Π.Α., όπου το δικαστήριο βασίζεται σε έναν κανόνα για την επιβολή κυρώσεων, στην Αυστραλία τα δικαστήρια ασκούν τη διακριτική τους ευχέρεια για τη ρύθμιση κόστους και τον επιμερισμό αυτού, ώστε να περιορίσουν το φαινόμενο της λανθασμένης χρήσης της ΤΝ και την παράβαση πληθώρας διατάξεων18. Κατ’ αυτόν τον τρόπο, πρόσφατα19, το δικαστήριο έκρινε ότι η χρήση εργαλείων ΤΝ, που παρήγαγαν εσφαλμένες και ανύπαρκτες νομικές παραπομπές είχε ως αποτέλεσμα να προκαλέσει σύγχυση στο Δικαστήριο και άσκοπη επιβάρυνση της διαδικασίας. Λόγω αυτού επιβλήθηκε χρηματική ποινή ύψους 10.000 δολαρίων στον νομικό παραστάτη ως έξοδα που απαιτήθηκαν για τη διόρθωση των σφαλμάτων της ΤΝ, ενώ το Δικαστήριο τόνισε ότι η χρήση ΤΝ δεν απαλλάσσει τον δικηγόρο από τις επαγγελματικές και δεοντολογικές του υποχρεώσεις, ιδίως από το καθήκον επιμέλειας, την υποχρέωση μη παραπλάνησης του δικαστηρίου και τη διασφάλιση της αξιοπιστίας της δικαστικής διαδικασίας και του κύρους του δικηγορικού επαγγέλματος. 

2.1.3. Ηνωμένο Βασίλειο

Στο Ηνωμένο Βασίλειο επίσης έχουν ήδη εκδοθεί άνω των σαράντα υποθέσεων, στις οποίες κρίθηκε ότι έγινε χρήση είτε κατασκευασμένης νομολογίας, είτε ψευδούς αναφοράς σε νομολογία20. Στην πλειονότητα των υποθέσεων τα δικαστήρια έχουν υπάρξει αυστηρά, με τις κυρώσεις να εκτείνονται από απλή σύσταση, σε πλήρη απόρριψη των δικογράφων και παράλληλα σε παραπομπή του δικηγόρου στον οικείο Δικηγορικό Σύλλογο, καθώς και σε επιβολή χρηματικών κυρώσεων, ως μέρος των δικαστικών εξόδων που καλείται να καταβάλει το ηττηθέν μέρος. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η υπόθεση Bandla v. Solicitors Regulation Authority21, όπου το δικαστήριο αποφάσισε ότι θα πρέπει να επιβληθούν τα δικαστικά έξοδα στον εκκαλούντα, καθώς έκρινε ότι [η επιβολή δικαστικών εξόδων] «αποσκοπεί στην έκφραση της έντονης αποδοκιμασίας του Δικαστηρίου προς το ότι ο εκκαλών καταχράστηκε τη διαδικασία ενώπιον του δικαστηρίου, προβάλλοντας παραπομπές σε ψευδείς αποφάσεις». Αντίστοιχα και στην υπόθεση Ayinde v. Haringey & Al-Haroun v. QNB High Court22 , το δικαστήριο έκρινε ότι θα πρέπει να πληρώσει ο αιτών το ποσό των 2.000 λιρών και παρέπεμψε τον νομικό παραστάτη στην επιτροπή δεοντολογίας του Δικηγορικού Συλλόγου.

2.1.4. Καναδάς (εκτός από το Κεμπέκ)

Ο Καναδάς είναι ομοσπονδιακό κράτος, αποτελούμενο από δέκα επαρχίες. Σε όλες τις επαρχίες ισχύει το κοινοδίκαιο, πλην του Κεμπέκ, όπου τυγχάνει εφαρμογής ένα μεικτό σύστημα κοινοδικαίου και ηπειρωτικού. Σε δύο περιπτώσεις23 το δικαστήριο αγνόησε τους ισχυρισμούς που θεωρήθηκαν προϊόν εσφαλμένης χρήσης ΤΝ, χωρίς να επιβάλλει όμως έξοδα στους διαδίκους. 

2.1.5. Άλλες δικαιοδοσίες του Κοινοδικαίου

Αντίστοιχα με τα ανωτέρω, και σε άλλες δικαιοδοσίες του Κοινοδικαίου έχουν υπάρξει αποφάσεις σχετικά με την εσφαλμένη χρήση της ΤΝ. Ενδεικτικά, αναφέρεται το Ανώτερο Δικαστήριο στη Σιγκαπούρη24, το οποίο επέβαλε χρηματική ποινή, καθώς και το Ανώτερο Δικαστήριο στις Μπαχάμες, το οποίο παρέπεμψε τον δικηγόρο στην Επιτροπή Ηθικής του Δικηγορικού Συλλόγου και τον υποχρέωσε στα δικαστικά έξοδα του εναγομένου25.

2.2. Ηπειρωτικά Νομικά Συστήματα

Όπως προαναφέρθηκε, η νομολογία επί θεμάτων εσφαλμένης χρήσης ΤΝ στα Δίκαια των Ηπειρωτικών χωρών είναι σαφώς πιο περιορισμένη.

Πιο συγκεκριμένα:

2.2.1. Γερμανία

Το άρθρο 43α § 3 του Ομοσπονδιακού Νόμου περί Δικηγόρων (Bundesrechtsanwaltsord­nung – BRAO26) προβλέπει ότι «ο δικηγόρος δεν επιτρέπεται, κατά την άσκηση του επαγγέλματός του, να επιδεικνύει ανάρμοστη συμπεριφορά. Ως ανάρμοστη νοείται ιδίως η εκ προθέσεως διάδοση αναληθειών […]». Με βάση αυτή τη διάταξη, το Περιφερειακό Δικαστήριο της Κολωνίας27 επί οικογενειακού ζητήματος, επέπληξε τον δικηγόρο που έκανε εσφαλμένη χρήση ΤΝ, καθώς έκρινε ότι στην ανωτέρω απαγόρευση του άρθρου 43α, περιλαμβάνεται και η εν γνώσει εσφαλμένη απόδοση του περιεχομένου και των διαλαμβανομένων νόμων και δικαστικών αποφάσεων, ενώ επεσήμανε ότι εφόσον ο νομικός παραστάτης είναι ειδικευμένος στο οικογενειακό δίκαιο όφειλε να γνωρίζει το ισχύον νομικό πλαίσιο. 

2.2.2. Ιταλία

Στην Ιταλία, στο άρθρο 88 του Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (Codice Di Procedura Civile) προβλέπεται ότι «1. Τα μέρη και οι πληρεξούσιοι δικηγόροι τους έχουν το καθήκον να συμπεριφέρονται στη δίκη με πίστη (lealtà) και εντιμότητα (probità), 2. Σε περίπτωση παράβασης του ανωτέρω καθήκοντος εκ μέρους των πληρεξουσίων δικηγόρων, ο δικαστής υποχρεούται να αναφέρει το γεγονός στις αρχές που ασκούν πειθαρχική εξουσία επ’ αυτών». Από την ερμηνεία της διάταξης αυτής η παραβίαση του καθήκοντος πίστης και εντιμότητας κατά τη διεξαγωγή της δίκης συνεπάγεται πειθαρχικές και δικονομικές κυρώσεις, γεγονός που επιβεβαιώνει τόσο τον ηθικό όσο και τον νομικό χαρακτήρα του εν λόγω καθήκοντος, ενώ το Δικαστήριο οφείλει να παραπέμψει τον δικηγόρο στον οικείο Δικηγορικό Σύλλογο. Ιταλικό διοικητικό δικαστήριο28, σε υπόθεση στην οποία αποδείχθηκε ότι έγινε εσφαλμένη χρήση ΤΝ, απέρριψε ένδικο βοήθημα, καταδίκασε την προσφεύγουσα πλευρά στα δικαστικά έξοδα και διέταξε τη διαβίβαση της απόφασης στον αρμόδιο Δικηγορικό Σύλλογο Μιλάνου προς την κατά νόμο πειθαρχική διερεύνηση, καθώς έκρινε ότι η επίκληση στο δικόγραφο ανύπαρκτων ή μη συναφών δικαστικών αποφάσεων συνιστά σοβαρή παραβίαση της ανωτέρω υποχρέωσης, καθόσον εισάγει παραπλανητικά στοιχεία ικανά να επηρεάσουν το αντικείμενο της αντιδικίας και να επιβαρύνουν αδικαιολόγητα τον έλεγχο του δικαστή και των αντιδίκων. Το Δικαστήριο επεσήμανε μάλιστα ότι με την υπογραφή των δικογράφων αποδίδεται πλήρης ευθύνη στον συντάκτη τους, ανεξαρτήτως του αν αυτά καταρτίστηκαν με τη συνδρομή συνεργατών ή συστημάτων ΤΝ. 

2.2.3. Καναδάς (Κεμπέκ)

Όπως προαναφέρθηκε, το Κεμπέκ έχει ένα μεικτό δικαιϊκό σύστημα και ως εκ τούτου τυγχάνει εφαρμογής ο Κώδικα Πολιτικής Δικονομίας (Code De Procédure Civile) του Κεμπέκ. Στο άρθρο 342 προβλέπεται ότι το δικαστήριο διαθέτει διακριτική ευχέρεια να επιβάλει κυρώσεις σε περίπτωση σοβαρής παραβίασης των κανόνων που διέπουν την ορθή διεξαγωγή της διαδικασίας. Το Ανώτερο Δικαστήριο της Επαρχίας του Κεμπέκ, στην Περιφέρεια Μοντρεάλ29, εφαρμόζοντας αυτή τη διάταξη έκρινε ότι η κατάθεση δικογράφων, τα οποία περιείχαν παραπομπές σε ανύπαρκτη νομολογία, παραχθείσες μέσω εσφαλμένης χρήσης Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων, συνιστά ουσιώδες διαδικαστικό παράπτωμα. Το Δικαστήριο θεώρησε ότι η προσπάθεια παραπλάνησης του αντιδίκου και του δικαστηρίου πλήττει την ακεραιότητα της δικαστικής διαδικασίας και υπονομεύει την εμπιστοσύνη στο σύστημα απονομής δικαιοσύνης, ανεξαρτήτως του αν η συμπεριφορά αυτή οφείλεται σε δόλο ή απλή αμέλεια, αν και θα μπορούσε, μέσω μιας αυστηρότερης ερμηνείας, να οδηγηθεί στο συμπέρασμα ότι η εσφαλμένη χρήση έγινε με δόλο30. Ως εκ τούτου, το δικαστήριο προέβη στην επιβολή χρηματικής ποινής ύψους 5.000 δολαρίων Καναδά σε βάρος του διαδίκου, υπογραμμίζοντας ότι η χρήση ΤΝ δεν απαλλάσσει τον συντάκτη των δικογράφων από την υποχρέωση να ελέγξει το περιεχόμενο και την ακρίβεια, συμμορφούμενος με τα υψηλότερα πρότυπα επιμέλειας31. 

2.2.4. Άλλα ηπειρωτικά νομικά συστήματα

Αντίστοιχα με τα ανωτέρω, και σε άλλα νομικά ηπειρωτικά νομικά συστήματα όπως η Ισπανία32, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα33, η Κολομβία34, η Γαλλία35, η Ολλανδία36, το Βέλγιο37 και η Αυστρία38 παρατηρείται η διαμόρφωση νομολογίας για την αντιμετώπιση της εσφαλμένης χρήσης ΤΝ. 

3.  Το ελληνικό νομικό πλαίσιο

Στην Ελλάδα, το νομικό πλαίσιο που διέπει τη χρήση της ΤΝ είναι ιδιαίτερα περιορισμένο. Κανένας δικηγορικός σύλλογος δεν έχει προβεί ακόμα σε έκδοση οδηγιών για την χρήση της ΤΝ, ούτε έχει υπάρξει κάποια νομοθετική ρύθμιση επί των θεμάτων αυτών. Παρά ταύτα, η εσφαλμένη χρήση της ΤΝ θα μπορούσε να εγείρει ευθύνη του νομικού παραστάτη μέσω διαφόρων νομικών βάσεων, όπως του Κώδικα Δικηγόρων και του Κώδικα Δεοντολογίας Δικηγορικού Λειτουργήματος καθώς και του ΚΠολΔ.

Ειδικότερα:

3.1. Κώδικας Δικηγόρων και  Κώδικας Δεοντολογίας Δικηγορικού Λειτουργήματος

Ο Κώδικας Δικηγόρων στα άρθρα 5 περ. β΄39, 37 § 3 (περ. α και γ)40, και 4141, θεμελιώνει ένα γενικό πλαίσιο επαγγελματικής ευθύνης του δικηγόρου, ο οποίος φέρει υποχρέωση αυξημένης επιμέλειας κατά τη σύνταξη και κατάθεση δικογράφων, υποχρέωση η οποία εκτείνεται και στον έλεγχο της ακρίβειας και της βασιμότητας των πηγών που επικαλείται. Παράλληλα, υποχρεούται να τηρεί αυστηρή εχεμύθεια ως προς κάθε πληροφορία που του εμπιστεύεται ο εντολέας ή περιέρχεται σε γνώση του κατά την ανάθεση και εκτέλεση της εντολής (άρθρο 38)42, ενώ δεσμεύεται από τον ελληνικό και τον ευρωπαϊκό Κώδικα Δεοντολογίας, οι οποίοι επιβάλλουν τη τήρηση των αρχών της επιμέλειας, της ανεξαρτησίας, της διαφάνειας και της ορθής εκπροσώπησης των συμφερόντων του εντολέα. Υπό το πρίσμα αυτό, η  χρήση εργαλείων ΤΝ δεν συνιστά λόγο άρσης ή μείωσης της ευθύνης αυτής, ιδίως όταν η εσφαλμένη χρήση τους δύναται να οδηγήσει σε παραπλάνηση του δικαστηρίου ή σε παρελκυστική επιβάρυνση της διαδικασίας.

Περαιτέρω, στο άρθρο 140 του Κώδικα Δικηγόρων43 απαριθμούνται τα πειθαρχικά παραπτώματα, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνονται ιδίως: η εν γένει αναξιοπρεπής ή απρεπής συμπεριφορά του δικηγόρου, κάθε πράξη ή παράλειψη ασυμβίβαστη με την ιδιότητά του ως υπερασπιστή και εκπροσώπου των ηθικών και υλικών συμφερόντων του εντολέα του, η προσβολή του κύρους του δικηγορικού λειτουργήματος, καθώς και η παραβίαση του δικηγορικού απορρήτου44. Οι εν λόγω διατάξεις συγκροτούν ένα ευρύ πειθαρχικό πλαίσιο, ικανό να καταλάβει και περιπτώσεις εσφαλμένης ή απρόσεκτης χρήσης εργαλείων ΤΝ. 

Αντίστοιχα, και ο Κώδικας Δεοντολογίας Δικηγορικού Λειτουργήματος περιέχει προβλέψεις που θα μπορούσαν να αξιοποιηθούν για την αναζήτηση της ευθύνης του δικηγόρου. Ήδη από το προοίμιο του Κώδικα υπογραμμίζεται ότι οι δικηγόροι, ως «συμπράττοντες Λειτουργοί της Δικαιοσύνης», φέρουν ιδιαίτερο χρέος συμβολής στην καλή λειτουργία της δικαιοσύνης, στην εξύψωση του κύρους και του γοήτρου της, καθώς και στην ουσιαστική υποβοήθηση των δικαστικών λειτουργών στο έργο τους. Περαιτέρω, τα άρθρα 545, 746 και 2047, επιβεβαιώνουν ότι ο δικηγόρος οφείλει να ασκεί το λειτούργημα με αξιοπρέπεια και να διαφυλάττει το κύρος του επαγγέλματος, αποφεύγοντας κάθε μορφή στρεψοδικίας ή κακόπιστης ενέργειας. 

Οι ανωτέρω δεοντολογικές επιταγές συγκροτούν ένα συνεκτικό κανονιστικό πλαίσιο, το οποίο δύναται να εφαρμοστεί και σε περιπτώσεις χρήσης εργαλείων ΤΝ, ιδίως όταν η απουσία επαρκούς ανθρώπινου ελέγχου οδηγεί σε ανακρίβειες, σε παραπλάνηση του δικαστηρίου ή σε υπονόμευση της ομαλής και έντιμης διεξαγωγής της διαδικασίας, με αποτέλεσμα να πλήττεται το κύρος του δικηγορικού λειτουργήματος ή να διακυβεύεται η προσήκουσα εκτέλεση της εντολής και η αποτελεσματική προάσπιση των συμφερόντων του εντολέα με τη μη ορθή αναφορά σε μη υπάρχουσα νομολογία.

3.2. ΚΠολΔ

Ο Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας θέτει ένα σαφές δικονομικό πλαίσιο μέσω των άρθρων 116 και 205, σύμφωνα με τα οποία η δίκη θα πρέπει να διεξάγεται με καλή πίστη, να τηρείται το καθήκον αληθείας και οι κανόνες των χρηστών ηθών48. Πιο συγκεκριμένα, κατά το άρθρο 116 ΚΠολΔ, οι διάδικοι και οι πληρεξούσιοί τους υποχρεούνται όχι μόνο να εκθέτουν τα πραγματικά περιστατικά με πληρότητα και σύμφωνα με την αλήθεια, αλλά και να αποφεύγουν ενέργειες που οδηγούν προδήλως σε παρελκυστική διεξαγωγή της διαδικασίας. Κατά δε το άρθρο 205 ΚΠολΔ, για την παράβαση των ως άνω υποχρεώσεων το δικαστήριο δύναται να επιβάλλει χρηματική ποινή, είτε στον δικηγόρο, είτε στον διάδικο ή τον νόμιμο εκπρόσωπό του, από χίλια (1.000) ευρώ έως δύο χιλιάδες πεντακόσια (2.500) ευρώ.

Η νομολογία επί των συγκεκριμένων άρθρων είναι πάγια και έχει κριθεί ότι για την επιβολή της επαπειλούμενης χρηματικής ποινής, απαιτείται υπαιτιότητα με τη μορφή άμεσου δόλου. Δεν αρκεί ο ενδεχόμενος δόλος, πολλώ δε μάλλον, η βαριά ή απλή αμέλεια49. Θα πρέπει, λοιπόν, να αποδειχθεί ότι υπήρξε συνειδητή παραβίαση του καθήκοντος αλήθειας ή καταχρηστική άσκηση δικονομικών δικαιωμάτων με σκοπό την παραπλάνηση του δικαστηρίου ή την υπονόμευση της ορθής απονομής της δικαιοσύνης. 

Ωστόσο, για την χρήση εργαλείων ΤΝ, η διάκριση μεταξύ δόλου και βαριάς αμέλειας καθίσταται ιδιαίτερα δυσχερής, δεδομένου ότι είναι ευρέως γνωστό ότι τα εργαλεία ΤΝ παράγουν φαινομενικά σωστές απαντήσεις (hallucina­tions). Ως εκ τούτου, η επίκληση ανακριβών ή ανύπαρκτων πηγών δεν μπορεί αυτομάτως να αποδοθεί σε αμέλεια, ιδίως όταν ο δικαστικός πληρεξούσιος δεν προβαίνει σε κανένα ουσιώδη έλεγχο και αποδέχεται και τον κίνδυνο παραπλάνησης του δικαστηρίου. Με βάση τα ανωτέρω, θα μπορούσε να υποστηριχθεί ότι και για τις περιπτώσεις εσφαλμένης χρήσης των εργαλείων ΤΝ, θεμελιώνεται η παραβίαση των άρθρων 116 και 205 ΚΠολΔ. 

3.3. Επιδίκαση Εξόδων

Εφόσον το ισχύον κανονιστικό πλαίσιο δεν παρέχει επαρκείς μηχανισμούς αντιμετώπισης των συνεπειών της εσφαλμένης χρήσης συστημάτων ΤΝ, θα μπορούσε να εξεταστεί η αξιοποίηση των διατάξεων περί δικαστικών εξόδων, και ιδίως των άρθρων 185 και 189 ΚΠολΔ και να εξεταστεί εάν θα μπορούσαν να επιβληθούν αυξημένα δικαστικά έξοδα, όπως στα ανωτέρω εξετασθέντα νομικά συστήματα. Ειδικότερα, το άρθρο 185 ΚΠολΔ προβλέπει ότι το δικαστήριο δύναται να επιβάλει τα δικαστικά έξοδα, εν όλω ή εν μέρει, ακόμη και στον νικήσαντα διάδικο, ιδίως σε περιπτώσεις παραβίασης του καθήκοντος αλήθειας ή υπαίτιας επιβάρυνσης της διαδικασίας.

Ωστόσο, η πρακτική αποτελεσματικότητα των διατάξεων αυτών εμφανίζεται περιορισμένη. Τούτο οφείλεται, αφενός, στο ότι τα επιδικαζόμενα ποσά καθορίζονται εντός σχετικά χαμηλών ορίων και συνδέονται με τα «απαραίτητα» έξοδα της δίκης κατά το άρθρο 189 ΚΠολΔ, αφετέρου δε στο ότι τα κριτήρια επιβολής τους είναι συγκεκριμένα και δεν επιτρέπουν ευρεία εκτίμηση της βαρύτητας της δικονομικής συμπεριφοράς.

Κατά συνέπεια, η κατ’ αναλογία μεταφορά πρακτικών από τα αγγλοσαξονικά δίκαια, όπου προβλέπεται η επιβολή αυξημένων ή και τιμωρητικού χαρακτήρα δικαστικών εξόδων (indem­nity costs), προσκρούει στη δομή του ελληνικού δικονομικού συστήματος, το οποίο δεν αναγνωρίζει αντίστοιχη διακριτική ευχέρεια στον δικαστή. Η ελληνική ρύθμιση παραμένει προσανατολισμένη στην αποκατάσταση των αναγκαίων δαπανών της δίκης και όχι στη λειτουργία των εξόδων ως εργαλείου αποτροπής ή κύρωσης ιδιαιτέρως επιλήψιμων δικονομικών συμπεριφορών50.

Υπό το πρίσμα αυτό, η αντιμετώπιση φαινομένων εσφαλμένης χρήσης ΤΝ δεν δύναται να στηριχθεί αποκλειστικά στο υφιστάμενο σύστημα δικαστικών εξόδων, αλλά απαιτεί συμπληρωματικές κανονιστικές παρεμβάσεις ή ερμηνευτική διεύρυνση των υφιστάμενων διατάξεων, ιδίως σε συνδυασμό με τις αρχές του καθήκοντος αλήθειας και της καλόπιστης διεξαγωγής της δίκης.

4. Τρόποι Εντοπισμού Χρήσης ΤΝ

Θα ήταν χρήσιμη μία σύντομη αναφορά σε στοιχεία που δύνανται να εγείρουν υποψίες περί εσφαλμένης χρήσης εργαλείων παραγωγικής ΤΝ (Generative AI). Οι ενδείξεις αυτές, αυτοτελώς, δεν συνιστούν απόδειξη πλημμελούς συμπεριφοράς, δύνανται όμως να λειτουργήσουν ως αφορμή αυξημένου ελέγχου από τον αντίδικο ή το δικαστήριο. 

Ενδεικτικά, παρατηρείται συχνά εκτεταμένη χρήση του λεγόμενου em dash (—), καθώς και τυποποιημένων δομών λόγου με παράθεση επιχειρημάτων σε μορφή καταλόγου, κατά τρόπο που αποκλίνει από τη συνήθη τεχνική του ελληνικού δικανικού λόγου. Παράλληλα, η συχνή χρήση bullets ή αριθμημένων σημείων, ακόμη και σε καίρια σημεία νομικής αιτιολόγησης, χωρίς οργανική σύνδεση με το υπόλοιπο κείμενο, δύναται να υποδηλώνει τη χρήση της παραγωγικής ΤΝ. Όσον αφορά το γλωσσικό ύφος, αυτό τείνει να είναι ουδέτερο ή «ξύλινο», με επαναλαμβανόμενες γενικόλογες διατυπώσεις, έλλειψη σαφούς αξιολογικής στάθμισης και απουσία ουσιαστικής προσαρμογής στα συγκεκριμένα πραγματικά περιστατικά της υπό κρίση υπόθεσης. Περαιτέρω, οι αναφορές σε νομολογία ή θεωρία πραγματοποιούνται με γενικότητες, χωρίς ακριβείς παραπομπές, ενώ, βασικότερο εξ όλων είναι η επιφανειακή αναφορά χωρίς να υφίσταται ουσιαστική και εκ βαθέων επεξεργασία της, ενώ συχνότατα η ερμηνεία αυτή δεν συσχετίζεται με τη συγκεκριμένη δικονομική και πραγματική βάση της υπόθεσης.

5. Προτάσεις

Με βάση τις ήδη εκτεθείσες πρακτικές αλλοδαπών εννόμων τάξεων και τη σταδιακώς διαμορφούμενη σχετική νομολογία, καθίσταται σκόπιμο να διατυπωθούν ορισμένες προτάσεις πολιτικής και κανονιστικής φύσεως, με σκοπό την πρόληψη αντίστοιχων φαινομένων και στην ελληνική έννομη τάξη, μέσω στοχευμένων θεσμικών παρεμβάσεων.

Καταρχάς, η Ολομέλεια των Προέδρων των Δικηγορικών Συλλόγων, θα μπορούσε να προβεί στην έκδοση οδηγού καλής χρήσης συστημάτων ΤΝ, κατά τα πρότυπα του CCBE, με ιδιαίτερη έμφαση στο καθήκον επιμέλειας που οφείλει να επιδεικνύει ο δικηγόρος κατά την άσκηση των επαγγελματικών του υποχρεώσεων έναντι του εντολέα του, καθώς και στην υποχρέωση διαφύλαξης του κύρους και της αξιοπιστίας του δικηγορικού λειτουργήματος. Θα πρέπει, συναφώς, να καταστεί σαφές ότι η ΤΝ συνιστά ένα εξαιρετικό εργαλείο, πλην όμως, όπως κάθε τεχνικό μέσο, προϋποθέτει ορθή και ενσυνείδητη χρήση. Υπό το πρίσμα αυτό, επιβάλλεται η ενδελεχής επαλήθευση των αποτελεσμάτων που παράγονται από τα εν λόγω συστήματα και η εμπέδωση της αρχής ότι η ΤΝ δύναται να ενισχύει τον ρόλο του δικηγόρου, ουδέποτε, όμως, να τον υποκαθιστά.

Ακόμα, θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη έμφαση στην αυξημένη επιμέλεια που απαιτείται από τον δικηγόρο, καθώς αυξάνονται οι απαιτήσεις ελέγχου και αξιολόγησης των παραγόμενων πληροφοριών. Ιδίως όταν η νομική έρευνα διενεργείται από βοηθούς δικηγόρους ή ασκούμενους, το καθήκον εποπτείας του πληρεξουσίου δικηγόρου καθίσταται εντονότερο και η παράλειψη ουσιαστικού ελέγχου θα ηδύνατο, υπό προϋποθέσεις, να θεμελιώσει ακόμη και βαριά αμέλεια.

Παραδοσιακώς, η νομολογία ή η βιβλιογραφία που παρατίθεται σε ένα δικόγραφο ή δικαστική απόφαση θεωρείται, κατά κανόνα, συναφής προς το επίδικο ζήτημα, ενώ τυχόν εσφαλμένη επίκλησή της θα μπορούσε να αποδοθεί, κατά περίπτωση, σε ελαφρά αμέλεια. Αντιθέτως, στα αποτελέσματα που παράγονται από συστήματα ΤΝ, είναι βέβαιο ή σχεδόν βέβαιο (και ιδιαίτερα για αποτελέσματα που σχετίζονται με την ελληνική νομολογία) ότι οι παραγόμενες απαντήσεις ενδέχεται να εμφανίζουν περιορισμένη ή και ανύπαρκτη συνάφεια με το εκάστοτε επίδικο ζήτημα. Ως εκ τούτου, καθίσταται απολύτως αναγκαίος ο πλήρης και ουσιαστικός έλεγχος του συνόλου των παραγόμενων δεδομένων πριν από την επίκλησή τους ενώπιον του δικαστηρίου. Ο δόλος ή η βαριά αμέλεια του χρήστη στοιχειοθετούνται εύκολα, όταν οι αποφάσεις των οποίων γίνεται επίκληση παρουσιάζουν προδήλως καμία ή ελάχιστη συνάφεια με το επίδικο ζήτημα. 

Τέλος, θα ήταν ιδιαίτερα ωφέλιμη η διοργάνωση σεμιναρίων επιμόρφωσης και η διαμόρφωση ενός πλαισίου κυρώσεων, κατ’ αναλογία προς όσα απαντώνται σε άλλες δικαιοδοσίες, στο πλαίσιο του οποίου προβλέπεται, αφενός, η διαβίβαση των σχετικών υποθέσεων στα αρμόδια πειθαρχικά όργανα προς περαιτέρω διερεύνηση τυχόν ευθυνών και, αφετέρου, η δυνατότητα επιβολής χρηματικών κυρώσεων σε περιπτώσεις σοβαρών παραβάσεων. 

6. Συμπεράσματα

Σε παγκόσμιο επίπεδο, η χρήση της ΤΝ καθίσταται ολοένα και πιο διαδεδομένη, προσφέροντας σημαντικά πλεονεκτήματα στην άσκηση της δικηγορίας, ιδίως ως προς την ταχύτητα παραγωγής κειμένου, την αναζήτηση νομολογίας και τη διεκπεραίωση επαναλαμβανόμενων εργασιών. Ωστόσο, όπως κάθε τεχνολογικό εργαλείο, η ΤΝ ενέχει κινδύνους εσφαλμένης χρή­σης, οι οποίοι δύνανται να οδηγήσουν σε σοβαρές αποκλίσεις από τις επιταγές της δικανικής δεοντολογίας.

Ειδικότερα, η άκριτη ή πλημμελής αξιοποίηση συστημάτων ΤΝ από τον δικηγόρο μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εισαγωγή ανακριβών ή και ανύπαρκτων στοιχείων στη δίκη, με συνέπεια όχι μόνο την παραπλάνηση του δικαστηρίου, αλλά και την αδικαιολόγητη επιβάρυνση του αντιδίκου, ο οποίος καλείται να αντικρούσει φαινομενικά τεκμηριωμένους, πλην όμως εσφαλμένους ισχυρισμούς. Περαιτέρω, τέτοιες πρακτικές δύνανται να πλήξουν το κύρος του δικηγορικού λειτουργήματος και να οδηγήσουν σε αντιδεοντολογική εκπροσώπηση των συμφερόντων του εντολέα.

Από τη συγκριτική επισκόπηση της αλλοδαπής νομολογίας προκύπτει ότι έχουν ήδη αναπτυχθεί ποικίλοι μηχανισμοί αντιμετώπισης των ανωτέρω φαινομένων, όπως η επιβολή αυξημένων δικαστικών εξόδων, η επιβολή χρηματικών κυρώσεων και η παραπομπή των δικηγόρων στους οικείους Δικηγορικούς Συλλόγους προς πειθαρχική αξιολόγηση. Τα υφιστάμενα, ωστόσο, εθνικά κανονιστικά πλαίσια, συμπεριλαμβανομένου του ελληνικού, δεν φαίνεται να έχουν ακόμη προσαρμοστεί πλήρως στις ιδιαιτερότητες που ανακύπτουν από τη χρήση της ΤΝ.

Ενόψει τούτων, καθίσταται αναγκαία η διαμόρφωση ενός συνεκτικού και εξειδικευμένου κανονιστικού πλαισίου, το οποίο θα εξασφαλίζει ότι η αξιοποίηση των εν λόγω τεχνολογιών θα λαμβάνει χώρα υπό όρους αυξημένης επιμέλειας, διαφάνειας και επαγγελματικής ευθύνης. Μόνον υπό τις προϋποθέσεις αυτές δύναται να διασφαλιστεί ότι η ενσωμάτωση της ΤΝ στη δικηγορική πρακτική θα λειτουργήσει ενισχυτικά για την απονομή της δικαιοσύνης, χωρίς να διακυβεύονται τα συνταγματικώς κατοχυρωμένα δικαιώματα και η εύρυθμη λειτουργία της δικαστικής διαδικασίας.

• 1

  Ευχαριστώ πολύ την Αναστασία Παρέσογλου για τη συνδρομή της με την επεξεργασία της αλλοδαπής νομολογίας.

• 2

  Τα Μεγάλα Γλωσσικά Μοντέλα είναι συστήματα τεχνητής νοημοσύνης που βασίζονται στην αρχιτεκτονική των transformers, και λειτουργούν λαμβάνοντας ένα input (δεδομένο εισαγωγής), κωδικοποιώντας το και στη συνέχεια αποκωδικοποιώντας το,  παράγοντας ένα νέο πιθανό output (δεδομένο εξαγωγής). Το όνομα μάλιστα GPT (Generative Pretrained Transformer) φανερώνει αυτή τη λειτουργία.

• 3

  Απόφαση Mata v. Avianca, Inc. (Αριθμός Απόφασης: 1:2022-cv-01461-PKC), η οποία εκδόθηκε στις 22/06/2023 από το Δικαστήριο της Νότιας Περιφέρειας της Πολιτείας Νέας Υόρκης των ΗΠΑ. Θα πρέπει να σημειωθεί ότι νωρίτερα, στη Βραζιλία, με την υπ’ αριθμόν Nº 0600814-85.2022.6.00.0000 απόφαση του Ανώτατου Εκλογικού Δικαστηρίου της Βραζιλίας (Tribunal Superior Eleitoral), η οποία εκδόθηκε στις 14.04.2023, το Δικαστήριο απέρριψε το αίτημα παρέμβασης ως amicus curiae στο πλαίσιο εκλογικής διαφοράς και επέβαλε πρόστιμο για την κακόπιστη συμπεριφορά του αιτούντος δικηγόρου. 

• 4

  Έχουν καταγραφεί άνω των 1000 υποθέσεων ανά την υφήλιο, η πλειονότητα των αποφάσεων που υπάρχουν διαθέσιμες σχετικές με την ΤΝ είναι από τις ΗΠΑ, σε ποσοστό άνω του 70%, ενώ λιγότερο από 10% προέρχεται από χώρες του Ηπειρωτικού Δικαίου. Bλ. https://www.damiencharlotin.com/hallucinations/ [ημ. τελ. προσβ. 18.2.2026].

• 5

  Idem. 

• 6

  Βλ. Ενότητα για ηπειρωτικό δίκαιο. 

• 7

  Οδηγός του CCBE για τη χρήση παραγωγικής ΤΝ από τους δικηγόρους /CCBE guide on the use of generative AI by lawyers, ηλεκτρονικά διαθέσιμο στο https://www.ccbe.eu/fileadmin/speciality_distribution/public/documents/IT_LAW/ITL_Guides_recommendations/EN_ITL_20251002_CCBE-guide-on-the-use-of-the-use-of-generative-AI-for-lawyers.pdf [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3.2026]

• 8

  Πρακτικές συμβουλές προς τους δικηγόρους για την χρήση ΤΝ και τεχνολογίας/ Compliance tips for solicitors regarding the use of AI and technology· βλ. https://www.sra.org.uk/solicitors/resources/innovate/compliance-tips-for-solicitors/ [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3.2026].

• 9

  Η Χάρτα Αρχών για την υπεύθυνη χρήση των συστημάτων ΤΝ στο δικανικό χώρο (La carta dei principi per un uso consapevole dei sistemi di intelligenza artificiale in ambito forense), συντάχθηκε από τον Δικηγορικό Σύλλογο Μιλάνου το 2024, ηλεκτρονικά διαθέσιμη στο https://www.ordineavvocatimilano.it/me­dia/news/DICEMBRE2024/CartadeiPrincipi_OrdinediMilano.pdf [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3.2026].

• 10

  Το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο του Δικηγορικού Συλλόγου της Βραζιλίας (Federal Council of the Brazilian Bar Association (OAB) έχει εκδώσει σειρά από κανόνες και οδηγίες για τους δικηγόρους, ηλεκτρονικά διαθέσιμη στο: https://www.legal500.com/develop­ments/press-releases/oab-approves-recommendations-for-the-use-of-artificial-intelligence-in-legal-practice/ [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3.2026].

• 11

  Στη Σιγκαπούρη εξεδόθει στις 8 Ιανουαρίου 2025 η Τελική Αναφορά της Επιτροπής Δεοντολογίας και Επαγγελματικών Προτύπων  (Final Report of the Ethics and Professional Standards Committee), ηλεκτρονικά διαθέσιμη στο: https://www.judiciary.gov.sg/docs/ default-source/announcements/epsc-final-report.pdf? sfvrsn=265f0 af6_1 [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3. 2026].

• 12

  Στη Βικτώρια εξεδόθησαν οι Κατευθυντήριες Γραμμές για τους Διαδίκους: Υπεύθυνη Χρήση Τεχνητής Νοημοσύνης στο πλαίσιο της δίκης/ Guidelines for Litigants: Responsible Use of Artificial Intelligence in Litigation του Μαίου 2024, ηλεκτρονικά διαθέσιμο στο https://www.supremecourt.vic.gov.au/forms-fees-and -servi­ces/forms-templates-and-guidelines/guideline-respon­sible-use-of-ai-in-litigation [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3.2026], καθώς και στην Νέα Νότια Ουαλία το Ανώτατο Δικαστήριο εξέδωσε την Πρακτική Οδηγία SC Gen 23 σχετικά με την Χρήση της Παραγωγικής Τεχνητής Νοημοσύνης (Gen AI) στις 28 Ιανουαρίου 2025 (The Supreme Court of New South Wales, Practice Note SC Gen 23– Use of Generative Artificial Intelligence (Gen AI), ηλεκτρονικά διαθέσιμο στο https://supreme­court. nsw.gov.au/documents/Practi­ce-and-Procedure /Practice-Notes/general/current/PN_SC_Gen_23.pdf [ημ. τελευταίας πρόσβασης: 20.3. 2026]. 

• 13

  Απόφαση Gardner Liza Vs Sean Combs, Aaron Hall, Uptown Records, MCAInc., Universal Music Group, N.V (Αριθμός Απόφασης: 2:24-cv-07729), η οποία εκδόθηκε στις 15/12/2025 από το Δικαστήριο της Πολιτείας New Jersey των ΗΠΑ. 

• 14

  Απόφαση Joanne Couvrette, Michelle Sullivan and WISNOVSKY LAND, LLC, v. MARK A. WIS­NOVSKY; MICHAEL J. WISNOVSKY; and VALLEY VIEW WINERY, INC (Αριθμός Απόφασης: l:21-cv-00157-CL), η οποία εκδόθηκε στις 12.12.2025 από το Ομοσπονδιακό Δικαστήριο της Πολιτείας Oregon των ΗΠΑ.

• 15

  Απόφαση PEIMAN SHAYAN v. EBBY SHAKIB, (Αριθμός Απόφασης: 23STCV03714), η οποία εκδόθηκε στις 1.12.2025 από το Δικαστήριο της Πολιτείας California των ΗΠΑ.

• 16

  Απόφαση VIOLA RUSSELL v. LINDA BUR­NELL MELLS (Αριθμός Απόφασης: 2D2024-1560), η οποία εκδόθηκε στις 10.12.2025 από το Δικαστήριο της Πολιτείας Florida των ΗΠΑ.

• 17

  Στην απόφαση Kettering Adventist Healthcare v. Sandra Collier, et al., (Αριθμός Υπόθεσης: 3:25-cv-273), η οποία εκδόθηκε στις 25/02/2026 από το Δικαστήριο της Πολιτείας Οχάϊο στις ΗΠΑ, το Δικαστήριο έκρινε ότι η χρήση συστημάτων ΤΝ για νομική έρευνα δεν απαλλάσσει τον δικηγόρο από την ευθύνη για επαλήθευση των παραπομπών. Η επαναλαμβανόμενη παρουσίαση ψευδών παραπομπών πλήττει την αξιοπιστία της δικαιοσύνης και του νομικού επαγγέλματος. Η αίτηση απορρίφθηκε για ασέβεια του Δικαστηρίου (Con­tempt of the Court) και επιβλήθηκε χρηματική ποινή και η υπόθεση παραπέμφθηκε στο Πειθαρχικό Γραφείο για τους Δικηγόρους στο Οχάϊο (Office of Disciplinary Counsel).

• 18

  Ενδεικτικά αναφέρονται οι αποφάσεις Sky Gardens [2025] QBCCMCmr 373 (29 October 2025) και JNE v Minister for Immigration and Citizenship [2025] FedCFamCG  ( 15 August 2025), στις οποίες το Federal Circuit and Family Court της Αυστραλίας επέβαλε χρηματική ποινή ύψους 2.000 και 8.371 Δολαρίων Αυστραλίας, αντίστοιχα. 

• 19

  Απόφαση MR MERTZ and MS MERTZ, INDE­PENDENT CHILDREN’S LAWYER, (Αριθμός Απόφασης: FedCFamC1A222), η οποία εκδόθηκε στις 28.11. 2025 από το Federal Circuit and Family Court της Αυστραλίας. Αντίστοιχα και απόφαση JNE24 v Minister for Immigration and Citizenship, (Αριθμός Απόφασης: FedCFamC2G1314), η οποία εκδόθηκε στις 15.08.2025.

• 20

  Επίσης και στην απόφαση Crypto Open PatentAlliance v. Wright, (Αριθμοί Υπόθεσης IL-2021000019 και IL-2022-000069), η οποία εκδόθηκε στις 12.05.2025 από το Ανώτατο Δικαστήριο του Ηνωμένου Βασιλείου, το Δικαστήριο εξέδωσε GCRO (GeneralCivil Restraint Order) με τριετή χρονική διάρκεια, δηλαδή απαγόρευσε στον παραβάτη για τρία έτη να υποβάλλει αιτήσεις σε ορισμένα Δικαστήρια ή να προβαίνει σε περαιτέρω δικαστικές ενέργειες (https://www.gov.uk/govern­ment/publications/general-civil-restraint-orders-in-force/list-of-general-civil-restraint-orders--2), τον παρέπεμψε στον Γενικό Εισαγγελέα και τον υποχρέωσε να καταβάλλει τα δικαστικά έξοδα επί βάσεως αποζημίωσης (indemnity basis).

• 21

  Απόφαση Bandla v. Solicitors Regulation Autho­rity (Αριθμός Απόφασης: EWHC 1167), η οποία εκδόθηκε στις 13 Μαΐου 2025 από το Ανώτερο Δικαστήριο του Λονδίνου (High Court of Justice). 

• 22

  Απόφαση Ayinde v. Haringey & Al-Haroun v. QNB High Court (Αριθμός Απόφασης: EWHC 1383), η οποία εκδόθηκε στις 6 Ιουνίου 2025 από το Ανώτερο Δικαστήριο του Λονδίνου (High Court of Justice).

• 23

  Στην απόφαση Kov. Li Ontario SCJ, (Αριθμός Απόφασης: CV-25-00736891-00ES), η οποία εκδόθηκε στις 28.05.2025 από το Ανώτερο Δικαστήριο του Οντάριο στον Καναδά και στην απόφαση NCR v. KKB, (A­ριθμός Απόφασης: 2301 08571), η οποία εκδόθηκε στις 09.07.2025 από το Δικαστήριο του Βασιλιά (King’s Court) της επαρχίας Αλμπέρτα στον Καναδά.

• 24

  Στην υπόθεση Tajudin bin Gulam Rasul and another v Suriaya bte Haja Mohideen High Court, (Αριθμός Υπόθεσης No 1240 of 2025), η οποία εκδόθηκε στις 29/09/2025.

• 25

  Στην απόφαση Marcus Groesser and Ira Hess v. Robert Phelps Herman, (Αριθμός Απόφασης 2023/ PRO/cpr/00006), η οποία εκδόθηκε την 01.08.2025. 

• 26

  Ηλεκτρονικά διαθέσιμο στο: https://www.ge­setze-im-internet.de/brao/BJNR005650959.html [ημ. τελευταίας προσβάσεως: 16.4.2026].

• 27

  Απόφαση Cologne District Court, (Αριθμός απόφασης: 312F 130/2025), η οποία εκδόθηκε στις 02.07. 2025 από το Περιφερειακό Δικαστήριο της Κολωνίας στη Γερμανία. 

• 28

  Απόφαση Ric.n. 3054/2025, (Αριθμός Απόφασης: ΙSSN2281-8693), η οποία εκδόθηκε στις 14.10.2025 από το Περιφερειακό Διοικητικό Δικαστήριο της Λομβαρδίας στην Ιταλία.

• 29

  Απόφαση SPECTER AVIATION LIMITED -et- TVPX AIRCRAFT SOLUTIONS INC. Demanderesses c. JEAN LAPRADE -et- STEVEN RUTTENS -et- ANTHO­NY GUMBS -et- CLAUDE MEYNIE Défendeurs (Aριθμός Απόφασης: 500-17-109884-190), η οποία εκδόθηκε την 01.10.2025. 

• 30

  Όπως αναφέρεται και στο σκεπτικό της απόφασης Specter Aviation: “Μια αυστηρότερη ερμηνεία θα μπορούσε να οδηγήσει το Δικαστήριο στο συμπέρασμα ότι ο κ.... προσπάθησε εν γνώσει του να το παραπλανήσει, μια παραβίαση που βρίσκεται στο άλλο άκρο του φάσματος της σοβαρότητας των διαδικαστικών παραβιάσεων”.

• 31

  Αντίστοιχα και στην υπόθεση Kalala c. Coopérative d'habitation La Fraternité Micheloise, (Αριθμός Απόφασης: 500-17-133859-259), η οποία εκδόθηκε στις 23.12.2025 από το Ανώτερο Δικαστήριο της Επαρχίας του Κεμπέκ, στην Περιφέρεια Μοντρεάλ στον Καναδά, το Δικαστήριο επέβαλε χρηματική ποινή τονίζοντας ότι η κατάθεση εγγράφων στο Δικαστήριο που εμπεριέχουν ψευδείς νομολογιακές παραπομπές, συνιστά σοβαρή παράβαση κατά τη διεξαγωγή της διαδικασίας ανεξαρτήτως μάλιστα του εάν ο παραβάτης ενήργησε με ή χωρίς πρόθεση παραπλάνησης.

• 32

  Το Συνταγματικό Δικαστήριο της Ισπανίας με έδρα στη Μαδρίτη (Sala Primeradel Tribunal Consti­tucional), με το υπ’ αριθμόν 90/2024 Ενημερωτικό Σημείωμα επέβαλε πειθαρχική επίπληξη σε δικηγόρο για χρήση 19 αποφάσεων που δεν ήταν πραγματικές. Διέταξε επίσης τη διαβίβαση της απόφασης στον Δικηγορικό Σύλλογο της Βαρκελώνης για τυχόν περαιτέρω πειθαρχικές ενέργειες. Τόνισε ότι ο δικηγόρος είναι υπεύθυνος για την ακρίβεια των παραπομπών και του περιεχομένου των εγγράφων που υποβάλλει. Η ποινή που επιβλήθηκε ήταν η ελαφρότερη μορφή πειθαρχικής κύρωσης, λόγω έλλειψης προηγούμενων πειθαρχικών παραβάσεων αλλά και της μικρής πρακτικής επίδρασης των ψευδών παραπομπών στην υπόθεση.

• 33

  Το δικαστήριο του Αμπού Ντάμπι των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων στην απόφαση Arabyads Holding Limited v. Gulrez Alam Marghoob Alam (Αριθμός Απόφασης: ADGMCFI-2025-165), η οποία εκδόθηκε στις 18.12.2025, θεώρησε ότι η εσφαλμένη χρήση της ΤΝ αντιστοιχεί σε παραβίαση των κανόνων δεοντολογίας. 

• 34

  Στην υπόθεση AC739-2026, η οποία εκδόθηκε στις 13.02.2026, το Δικαστήριο της Μπογκοτά  στην Κολομβία, εφαρμόζοντας το άρθρο 81 του Κώδικα Γενικής Διαδικασίας (Código General del Proceso – CGP), επέβαλε χρηματική ποινή στον παραβάτη- δικηγόρο που υπέπεσε σε διαδικαστική απερισκεψία ή κακή πίστη κατά τη δικαστική διαδικασία και τον παρέπεμψε στον Δικηγορικό Σύλλογο για πειθαρχικό έλεγχο. 

  Ενδιαφέρον παρουσιάζει και η απόφαση του Ανωτέρου Δικαστηρίου της Μπογκοτά (Luis Alberto Contreras Fandinoe), η οποία εκδόθηκε στις 02.12.2025. Το Δικαστήριο ακύρωσε την πρωτοβάθμια απόφαση, καθώς έκρινε ότι ο δικαστής έκανε χρήση ΤΝ για την έκδοση της απόφασης και επανεισήγαγε την υπόθεση στο πρωτοβάθμιο δικαστήριο χωρίς να αντικατασταθεί αυτή τη φορά η ανθρώπινη κρίση από την ΤΝ, ενώ απέστειλε και αντίγραφα της απόφασης αυτής στην Πειθαρχική Επιτροπή Δικαστών.

• 35

  Το Δικαστήριο της πόλης Περιγκό στο Μπορντό της Γαλλίας, στην απόφαση  M. [C] c/ CAFde la [Dpt CAF], που εκδόθηκε στις 18.12.2025, προσκάλεσε τον αιτούντα και τον πληρεξούσιο δικηγόρο του να μεριμνούν στο μέλλον για την επαλήθευση των παραπομπών που ενδεχομένως εντοπίζουν μέσω μηχανών αναζήτησης ή με τη βοήθεια της ΤΝ, ούτως ώστε να διασφαλίζεται ότι δεν πρόκειται για «παραισθήσεις» (hallucinations,  όρος που χρησιμοποιείται  για να υποδηλώσει την παραγωγή φαινομενικά σωστών απαντήσεων). 

• 36

  Αποφάσεις X BV in Z v. Tax Inspector, The Boys of Rockanje v. Dwaard, ECLI:NL:RBGEL:2025:9423, ό­που το δικαστήριο απέρριψε τα δικόγραφα που αποτελούσαν προϊόν ΤΝ.

• 37

  Το δικαστήριο της πόλης Γάνδης στο Βέλγιο με απόφασή του, που εκδόθηκε στις 18.09.2025, υπογράμμισε ότι η χρήση της ΤΝ μπορεί αναμφίβολα να αποτελέσει σημαντική προστιθέμενη αξία για τη νομική πρακτική, εξέφρασε όμως εν προκειμένω, την ενόχληση και την ανησυχία του για την αλόγιστη/ανεξέλεγκτη χρήση εφαρμογών κατά τη σύνταξη προτάσεων. Τέτοιου είδους πρακτική οδηγεί σε σημαντική απώλεια χρόνου τόσο για τα Δικαστήρια όσο και για τους (λοιπούς) δικηγόρους, συνεπαγόμενη αδικαιολόγητο (κοινωνικό) κόστος, ιδίως σε μία περίοδο κατά την οποία οι ανθρώπινοι και υλικοί πόροι της δικαιοσύνης είναι περιορισμένοι. Στην εν λόγω υπόθεση το Δικαστήριο έκρινε ότι μια τέτοια πρακτική είναι απολύτως απαράδεκτη, αγνόησε τις πλασματικές και μη ανευρέσιμες πηγές και επέπληξε τον πληρεξούσιο δικηγόρο. 

• 38

  Στην απόφαση 12 Os 124/25i, η οποία εκδόθηκε στις 03.11.2025, το Ανώτατο Δικαστήριο της Αυστρίας έκρινε ότι το ένδικο βοήθημα που παραπέμπει σε αποφάσεις με εσφαλμένους αριθμούς υποθέσεων και οι οποίες δεν έχουν σε μεγάλο βαθμό το προβαλλόμενο περιεχόμενο, υπολείπεται προδήλως του επιπέδου επιχειρηματολογίας που αρμόζει σε Ανώτατο Δικαστήριο.   

• 39

  Άρθρο 5β): (Ο δικηγόρος κατά την άσκηση των καθηκόντων του:) «Ακολουθεί τις παραδόσεις του υπερασπιστικού λειτουργήματος και τους κανόνες δεοντολογίας, όπως έχουν διαμορφωθεί ιστορικά κατά την άσκηση της δικηγορίας και διατυπώνονται στον Κώδικα».

• 40

  Άρθρο 37 § 3: «Ο δικηγόρος οφείλει: α) να εκτελεί τα καθήκοντά του με ευσυνειδησία και επιμέλεια, β) […] γ) να μην παρελκύει τις δίκες».

• 41

  Άρθρο 41: «Τήρηση των αρχών δεοντολογίας

  Ο δικηγόρος τηρεί:

  «α) Τον ελληνικό Κώδικα Δεοντολογίας Δικηγορικού Λειτουργήματος, όπως αυτός καταρτίζεται και εγκρίνεται από την Ολομέλεια των Προέδρων των Δικηγορικών Συλλόγων της Ελλάδος. Μέχρι την κατάρτιση και έγκρισή του, ισχύει σε όλη την Επικράτεια ο Κώδικας Δεοντολογίας Δικηγορικού Λειτουργήματος, όπως εγκρίθηκε με την από 4.1.1980 απόφαση του Διοικητικού Συμβουλίου του Δικηγορικού Συλλόγου Αθηνών και δημοσιεύτηκε στον Κώδικα Νομικού Βήματος στον τόμο του 1986».

  β) Τον «Καταστατικό χάρτη θεμελιωδών αρχών του ευρωπαϊκού νομικού επαγγέλματος και Κώδικα Δεοντολογίας για τους Ευρωπαίους δικηγόρους» του Συμβουλίου των Δικηγορικών Συλλόγων της Ευρωπαϊκής Ένωσης, στο βαθμό που οι διατάξεις δεν αντιβαίνουν στον Κώδικα».

• 42

  Άρθρο 38: «Ο δικηγόρος οφείλει να τηρεί αυστηρά εχεμύθεια για όσα του εμπιστεύεται ο εντολέας του κατά την ανάθεση και εκτέλεση της εντολής ή πληροφορείται κατά τη διάρκεια του χειρισμού της».

• 43

  Άρθρο 140: «1. Το πειθαρχικό παράπτωμα έχει αυστηρώς προσωποπαγή χαρακτήρα και συντελείται με υπαίτια πράξη ή παράλειψη του δικηγόρου, που μπορεί να του καταλογιστεί εφόσον αυτή:» […] δ) είναι ασυμβίβαστη προς την ιδιότητά του ως υπερασπιστή και εκπροσώπου των ηθικών και υλικών συμφερόντων του εντολέα του, ε) θίγει το κύρος του δικηγορικού λειτουργήματος […]».

• 44

  Ιδίως σε περιπτώσεις που γίνεται διαμοιρασμός ευαίσθητων προσωπικών δεδομένων. 

• 45

  Άρθρο 5: «Ο Δικηγόρος έχει την υποχρέωση ν’ ασκεί το Λειτούργημά του με οδηγό τη συνείδησή του και το νόμο, να συμπεριφέρεται με αξιοπρέπεια και σύμφωνα με τις παραδόσεις του Δικηγορικού Σώματος […]».

• 46

  Άρθρο 7: «Ο Δικηγόρος πρέπει κατά την άσκηση του Λειτουργήματός του: α) Να συμβάλλει στην επικράτηση της αλήθειας και του Δικαίου […] γ) Να υπερασπίζεται τις υποθέσεις που αναλαμβάνει με ευθύτητα, ευσυνειδησία και επιμέλεια. δ) […]να μην παρελκύει τις δίκες [..] θ) Ν’ αποφεύγει κάθε στρεψοδικία και κακόπιστες ενέργειες και να περιφρουρεί πάντοτε το κύρος του Δικηγορικού Λειτουργήματος».

• 47

  Άρθρο 20: «Ο Δικηγόρος οφείλει να συμπεριφέρεται μ' ευγένεια, συναδελφικότητα και αλληλεγγύη προς τους συναδέλφους του».

• 48

  Άρθρο 116 ΚΠολΔ:  «1. Οι διάδικοι, οι νόμιμοι αντιπρόσωποι και οι πληρεξούσιοί τους οφείλουν να τηρούν τους κανόνες των χρηστών ηθών και της καλής πίστης, να αποφεύγουν ενέργειες που φανερά οδηγούν στην παρέλκυση της δίκης, […]  2. Το δικαστήριο, οι διάδικοι, οι πληρεξούσιοι δικηγόροι και οι νόμιμοι εκπρόσωποι των διαδίκων οφείλουν να συμβάλλουν με την εν γένει δικονομική τους συμπεριφορά και ιδίως με την επιμελή διεξαγωγή της δίκης, […] στην επίσπευση της δίκης και στην ταχεία επίλυση της διαφοράς».

  Άρθρο 205 ΚΠολΔ: «Το δικαστήριο αυτεπαγγέλτως, με την οριστική απόφασή του, επιβάλλει στον διάδικο ή στον νόμιμο αντιπρόσωπό του ή στο δικαστικό του πληρεξούσιο, ανάλογα με την ευθύνη καθενός, χρηματική ποινή από χίλια (1.000) ευρώ έως δύο χιλιάδες πεντακόσια (2.500) ευρώ, που περιέρχεται στο δημόσιο ως δημόσιο έσοδο, αν προκύψει από τη δίκη που έγινε, ότι, αν και το γνώριζαν, […] 2) διεξήγαγαν τη δίκη παρελκυστικά ή δεν τήρησαν τους κανόνες των χρηστών ηθών ή της καλής πίστης ή το καθήκον της αλήθειας. […]».

• 49

  ΑΠ 45/2025 ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 431/2023 ΝΟΜΟΣ, ΑΠ 1211/2021, ΕφΑθ 302/2025 ΝΟΜΟΣ.

• 50

  Ε. Μπαλογιάννη/Μ. Γεωργιάδου, σε Χ. Απαλαγάκη, Κώδικας Πολιτικής Δικονομίας, Ερμηνεία κατ’ άρθρο, άρθρο 189.