ChatGPT: Ελευθερία έκφρασης και ζητήματα ποινικής ευθύνης 

από τη δημιουργία ή/και διάδοση ψευδών ειδήσεων

Αθανασίου Παντρευτή

Μεταδιδακτορικού Ερευνητή Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ

Διδάκτορος Νομικής Σχολής ΕΚΠΑ – Δικηγόρου

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Αντικείμενο της παρούσας μελέτης αποτελεί η εφαρμογή τεχνητής νοημοσύνης «ChatGPT», μέσω της οποίας παράγεται γραπτός λόγος. Τα ζητήματα που εξετάζονται σχετικά με τη χρήση της εφαρμογής αυτής σχετίζονται με την ελευθερία της έκφρασης και την δημιουργία ή διάδοση ψευδών ειδήσεων («fake news») μέσω της εφαρμογής. Αναζητούνται, ειδικότερα, οι ευθύνες αφενός μεν, του κατασκευαστή και των προγραμματιστών της εφαρμογής, και αφετέρου, των χρηστών, που ενδεχομένως χρησιμοποιήσουν δίχως άλλο σε δικό τους κείμενο την απάντηση της εφαρμογής, και προτείνονται λύσεις για τα ανακύπτοντα θέματα.

ABSTRACT

The subject of this work is the artificial intelligence application "ChatGPT", through which written speech is produced. The issues addressed in relation to the use of this application are related to freedom of expression and the creation or dissemination of false news ("fake news") through the application. In particular, the responsibilities of the manufacturer and developers of the application, on the one hand, and of the users, who may use the application's response in their own text, are sought, and solutions are proposed for the emerging issues.

1. Εισαγωγή: Ο ρόλος της τεχνητής νοημοσύνης στην σύγχρονη κοινωνία 

Η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης (ΤΝ) την έχει οδηγήσει, τα τελευταία έτη, να αποτελεί ένα αναπόσπαστο κομμάτι της καθημερινότητας των ανθρώπων, που τείνει να επηρεάζει όλο και περισσότερες πτυχές της κοινωνικής τους ζωής1. Πέραν των – ευρύτερα διαδεδομένων – εφαρμογών της ΤΝ στον τομέα της ιατρικής, ο ρόλος της στην εκπαίδευση κι εν γένει στην μάθηση έχει αναβαθμιστεί εξαιτίας της δημιουργίας εφαρμογών που επιτρέπουν την επεξεργασία φυσικής γλώσσας και έχουν ως αποτέλεσμα αφενός μεν, την μείωση της ανθρώπινης προσπάθειας για την παραγωγή γραπτών κειμένων, τη μετάφραση ξενόγλωσσων κειμένων ή την περίληψη μεγάλου όγκου κειμένων, και αφετέρου, την βελτίωση της παραγωγικότητας2.

Σύμφωνα με το άρθρο 3 στοιχ. α΄ του Κανονισμού του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου και του Συμβουλίου για την θέσπιση εναρμονισμένων κανόνων σχετικά με την Τεχνητή Νοημοσύνη (Πράξη για την Τεχνητή Νοημοσύνη/AL Act) και για την τροποποίηση ορισμένων νομοθετικών πράξεων της Ένωσης, που εγκρίθηκε από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο στις 13.3.2024, ως σύστημα τεχνητής νοημοσύνης ορίζεται κάθε λογισμικό που αναπτύσσεται σε μία ή περισσότερες από τις τεχνικές και προσεγγίσεις που παρατίθενται στο Παράρτημα Ι και μπορεί για ένα δεδομένο σύνολο στόχων που έχουν καθοριστεί από τον άνθρωπο, να παράγει στοιχεία εξόδου, όπως περιεχόμενο, προβλέψεις, συστάσεις ή αποφάσεις που επηρεάζουν τα περιβάλλοντα με τα οποία αλληλεπιδρά3. Μια εκ των προσεγγίσεων του Παραρτήματος Ι συνιστά η περίπτωση β’, ήτοι προσεγγίσεις που βασίζονται στη λογική και στις γνώσεις, συμπεριλαμβανομένων της αναπαράστασης γνώσεων του επαγωγικού/ λογικού προγραμματισμού, των βάσεων γνώσεων, των μηχανών εξαγωγής συμπερασμάτων και παραγωγικών συλλογισμών4.

Τα δεδομένα δε, που παράγονται από μηχανές («machined-generated data») «δημιουργούνται χωρίς την άμεση ανθρώπινη παρέμβαση μέσω διαδικασιών, εφαρμογών ή υπηρεσιών πληροφορικής ή μέσω αισθητήρων που επεξεργάζονται πληροφορίες που λαμβάνουν από εξοπλισμούς, λογισμικό ή μηχανήματα, είτε εικονικά, είτε πραγματικά»5. Πρόκειται για «μηχανές γενικής νοημοσύνης» («strong ar­tificial intelligence»), στις οποίες, σύμφωνα με τον Βιδάλη, «κύρια εμπόδια παραμένουν η πρόσδωση ικανοτήτων σε μηχανές, αντίστοιχων με τη δική μας “κοινή γνώση”, καθώς και τη “διαισθητική” μας αν­τίληψη»6.

Ενόψει τούτων, κρίνεται αναγκαία η ρύθμιση – σε επίπεδο δικαίου (ήτοι γενική και αφηρημένη ρύθμιση) – των ζητημάτων που ανακύπτουν από τη χρήση τέτοιων συστημάτων, αλλά και η συνεχής παρακολούθηση της λειτουργίας τους και η προσπάθεια βελτίωσης τυχόν δυσλειτουργιών. 

2. Η εφαρμογή CHAT-GPT

2.1. Η αρχιτεκτονική του ChatGPT

To ChatGPT είναι εφαρμογή ΤΝ, σχεδιασμένη από την εταιρεία Open Al, που ιδρύθηκε το 2015 από μια ομάδα διακεκριμένων ηγετών της τεχνολογικής βιομηχανίας, και βασίζεται στην τεχνολογία Generative Pre-trained Transformer (GPT), που κυκλοφόρησε το 2018, αναδεικνύοντας τις δυνατότητες της μη επιβλεπόμενης προεκπαίδευσης και της μάθησης νευρογλωσσικού προγραμματισμού (Neuro-Linguistic Pro­gramming - NLP), καθώς επιτρέπει την παραγωγή γλωσσικών δεδομένων7. Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για ένα εργαλείο σύνθετης αναζήτησης και «διαλόγου», το οποίο λειτουργεί ως εξής: ο χρήστης θέτει ένα ερώτημα και ένα chatbot, ένας εικονικός συνομιλητής, παράγει την απάντηση με βάση δεδομένα και πληροφορίες, στα οποία έχει εκπαιδευτεί8. Τα δεδομένα, δε, μηχανικής μάθησης της εν λόγω εφαρμογής ανατρέχουν ιστορικά στο έτος 2021 και παλαιότερα, ωστόσο ήδη αναπτύσσονται εφαρμογές που θα επιτρέπουν πρόσβαση και στην τρέχουσα επικαιρότητα9, εξ ου και ο κίνδυνος συμπερίληψης στην απάντηση ψευδών ειδήσεων να είναι προ των πυλών. Η δυνατότητα αυτή του ChatGPT για την παραγωγή γραπτού λόγου οφείλεται στην υιοθέτηση της αρχιτεκτονικής «μετασχηματιστή», που αποτελεί καινοτομία στην επεξεργασία της φυσικής γλώσσας10. Βασικό ρόλο στην αρχιτεκτονική αυτή παίζει ο μηχανισμός «αυτοπροσοχής», που επιτρέπει στην εφαρμογή να σταθμίζει τη σημασία των λέξεων και να προσδιορίζει αυτές μέσα από μια λογική ακολουθία, αποτυπώνοντας έτσι τις μεταξύ τους εξαρτήσεις και σχέσεις, ανεξάρτητα από το πώς τις έχει καταχωρίσει στην ερώτησή του ο χρήστης, που οδηγεί την εφαρμογή στο να κατανοεί αποτελεσματικά την ερώτηση που εισάγει ο χρήστης, ώστε να παράγει και την κατάλληλη απάντηση11. Η αρχιτεκτονική αυτή, επίσης, χρησιμοποιεί «κωδικοποίηση θέσης», που συμβάλλει στην διατήρηση της σειράς των λέξεων, παρά την απουσία επανάληψης σ’ αυτήν (αρχιτεκτονική)12.

Περαιτέρω, για την εγγραφή του χρήστη στην εφαρμογή χρειάζεται απλώς η διεύθυνση του ηλεκτρονικού του ταχυδρομείου (e-mail) και ο αριθμός του κινητού του τηλεφώνου. Ο χρήστης εισάγει την διεύθυνση του ηλεκτρονικού του ταχυδρομείου και δημιουργεί έναν κωδικό πρόσβασης σ’ αυτήν (password), αποτελούμενου από τουλάχιστον οκτώ χαρακτήρες. Κατόπιν, επιβεβαιώνει το e-mail του και εισάγει όνομα, επώνυμο και ημερομηνία γέννησης. Εν συνεχεία, εισάγει τον αριθμό του κινητού του τηλεφώνου, στον οποίο αποστέλλεται γραπτό μήνυμα (sms) με κωδικό επιβεβαίωσης της εγγραφής του χρήστη στην εφαρμογή. Να σημειωθεί ότι τόσο η εγγραφή στην εφαρμογή, όσο και η χρήση της είναι χωρίς κόστος (ή συνδρομή)13.

2.2. Οι πρακτικές εφαρμογές του ChatGPT

Το ChatGPT μπορεί να τύχει πρακτικής εφαρμογής στον τομέα των επιχειρήσεων και του μάρκετινγκ, στην έρευνα, την εκπαίδευση κι εν γένει τη μάθηση, αλλά και για προσωπική παραγωγικότητα. Ειδικότερα: α) Στον τομέα των επιχειρήσεων η εφαρμογή μπορεί να συνδράμει στην δημιουργία ή/και τη βελτιστοποίηση του περιεχομένου, αλλά και στην ενίσχυση της απόδοσης της αναζήτησης λόγω βελτιστοποίησης του ιστοχώρου, καθώς, επίσης, στην ανάλυση των δεδομένων της αγοράς, μπορεί να δημιουργήσει, δε, στρατηγικές μάρκετινγκ ή να διευκολύνει την εξυπηρέτηση πελατών14. β) Στον τομέα της έρευνας, η εφαρμογή μπορεί να βοηθήσει στη δημιουργία ιδεών, στην βιβλιογραφική ανασκόπηση, ακόμη και στη συγγραφή ερευνητικών εργασιών15. γ) Στον τομέα της εκπαίδευσης και της μάθησης, η εφαρμογή μπορεί να υποστηρίξει τόσο τους εκπαιδευτές, όσο και τους εκπαιδευόμενους (μαθητές, σπουδαστές ή φοιτητές), δημιουργώντας εξατομικευμένες μαθησιακές εμπειρίες, παρέχοντας υλικό και βοηθώντας τους σε πραγματικό χρόνο για να ξεπεράσουν εμπόδια και να κατανοήσουν την ύλη σε βάθος16. δ) Η εφαρμογή μπορεί να ενισχύσει και την προσωπική παραγωγικότητα, προσφέροντας και διαχείριση χρόνου ή οργάνωση εργασιών, πέραν της εύρεσης και παραγωγής ιδεών, ενώ μπορεί να βελτιώσει το ύφος της γραφής και να διασφαλίσει τη συνέπειά του σε όλο το κείμενο17.

3. Η ελευθερία της έκφρασης 

3.1. Κατοχύρωση και φορείς του δικαιώματος

Η ελευθερία της έκφρασης αναγνωρίστηκε ρητώς, για πρώτη φορά, ως ένα από τα σημαντικότερα δικαιώματα του ανθρώπου με το άρθρο 11 της γαλλικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και του Πολίτη, στο οποίο ορίζεται ότι κάθε πολίτης έχει δικαίωμα να ομιλεί, να γράφει και να τυπώνει τα διανοήματά του ελεύθερα, υπό τον όρο ότι δεν κάνει κατάχρηση της ελευθερίας αυτής στις περιπτώσεις που ορίζει σαφώς ο νόμος. Η σημαντικότητα της νομικής κατοχύρωσης της ελευθερίας έκφρασης και σε διεθνές και ευρωπαϊκό επίπεδο, έγκειται στην καθοριστική συμβολή της άσκησής της αφενός μεν, στην πνευματική τελείωση κι εν τέλει στην προσωπική ολοκλήρωση του ανθρώπου ως έλλογου και κοινωνικού όντος, το οποίο μπορεί έτσι να διαμορφώνει ελεύθερα τη γνώμη του, να την μεταδίδει σε τρίτα πρόσωπα λαμβάνοντας, αντίστοιχα, τις δικές τους γνώμες, κι αφετέρου στην ίδια τη λειτουργία του δημοκρατικού πολιτεύματος, που απαιτεί την ουσιαστική συμμετοχή του ανθρώπου στους θεσμούς που προβλέπει και μέσω της άσκησης άλλων δικαιωμάτων, αλλά και τον πλουραλισμό των απόψεων18.

Έτσι, σε διεθνές επίπεδο, η ελευθερία της έκφρασης κατοχυρώνεται στο άρθρο 19 της Οικουμενικής Διακήρυξης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΟΔΔΑ) ως ένα από τα δικαιώματα, τον σεβασμό και την εφαρμογή των οποίων οφείλουν να αναπτύσσουν και να εξασφαλίζουν, αντίστοιχα, όλα τα κράτη-μέλη του ΟΗΕ, τόσο για τους υπηκόους τους, όσο και για οποιονδήποτε βρίσκεται στη δικαιοδοσία τους. Εκτός από την ελευθερία της γνώμης, όμως, η ΟΔΔΑ κατοχυρώνει και το δικαίωμα στην πληροφόρηση, το οποίο συνίσταται στην αναζήτηση, λήψη και διάδοση πληροφοριών και ιδεών, καθώς και το δικαίωμα στη μη διακριτική μεταχείριση με κριτήριο τις γνώμες του ανθρώπου, ενώ, αντίθετα, δεν γίνεται αναφορά σε περιορισμούς, ούτε σε δυνατότητα πρόβλεψης τέτοιων από τα κράτη-μέλη. Επιπλέον, η ελευθερία της έκφρασης κατοχυρώνεται και στο άρθρο 19 του ΔΣΑΠΔ, το οποίο προστατεύει τόσο την ελευθερία της γνώμης, όσο και τα δικαιώματα στην πληροφόρηση και τη μη διακριτική μεταχείριση, και επιπλέον κάθε μορφή και μέσο έκφρασης, ωστόσο, σε αντίθεση με την ΟΔΔΑ, γίνεται αναφορά σε δυνατότητα πρόβλεψης περιορισμών για συγκεκριμένους – περιοριστικά αναφερόμενους – λόγους. 

Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, από την άλλη πλευρά, η ελευθερία της έκφρασης κατοχυρώνεται στο άρθρο 10 της ΕΣΔΑ. Ειδικότερα, με την § 1 του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ προστατεύονται, όπως και με τα προαναφερόμενα διεθνή νομικά κείμενο τόσο το δικαίωμα της έκφρασης γνώμης, όσο και το δικαίωμα στην πληροφόρηση, αλλά και τα ίδια τα μέσα και οι τρόποι έκφρασης, ήτοι ο προφορικός λόγος, βιβλία, κινηματογραφικές ταινίες, βίντεο, ραδιοφωνικές ή τηλεοπτικές εκπομπές, θεατρικές παραστάσεις, σλόγκαν, ποιήματα, μυθιστορήματα, φωτογραφίες, ζωγραφιές, σκίτσο, σύμβολα ή συμβολικές πράξεις, ενώ κατοχυρώνεται και το δικαίωμα σε μη εξαναγκασμό οποιουδήποτε να εκφραστεί19. Επιπλέον, η ελευθερία της έκφρασης προστατεύεται και από το άρθρο 11 του ΧΘΔΕΕ, στο οποίο κατοχυρώνονται η ελευθερία γνώμης και το δικαίωμα στην πληροφόρηση, αλλά και η ελευθερία του Τύπου, η οποία μετουσιώνεται μέσω της ανεμπόδιστης και ανεπηρέαστης μετάδοσης πληροφοριών από τους εργαζόμενους στον Τύπο, της πολυφωνίας και της ελεύθερης πρόσβασης του κοινού στα ΜΜΕ. 

Περαιτέρω, η ελευθερία της έκφρασης (και του Τύπου) κατοχυρώνεται και στο ελληνικό Σύνταγμα, στο άρθρο 14, το οποίο έχει ως εξής: «1. Καθένας μπορεί να εκφράζει και να διαδίδει προφορικά, γραπτά και δια του τύπου τους στοχασμούς του τηρώντας τους νόμους του Κράτους. 2. Ο τύπος είναι ελεύθερος. Η λογοκρισία και κάθε άλλο προληπτικό μέτρο απαγορεύονται». Επιπλέον, στο άρθρο 5Α του Συντάγματος, κατοχυρώνεται και το δικαίωμα στην πληροφόρηση, ως εξής: «1. Καθένας έχει δικαίωμα στην πληροφόρηση, όπως νόμος ορίζει. Περιορισμοί στο δικαίωμα αυτό είναι δυνατόν να επιβληθούν με νόμο εφόσον είναι απολύτως αναγκαίοι και δικαιολογούνται για λόγους εθνικής ασφάλειας, καταπολέμησης του εγκλήματος ή προστασίας δικαιωμάτων και συμφερόντων τρίτων. 2. Καθένας έχει δικαίωμα συμμετοχής στην Κοινωνία της Πληροφορίας. Η διευκόλυνση της πρόσβασης στις πληροφορίες που διακινούνται ηλεκτρονικά, καθώς και της παραγωγής, ανταλλαγής και διάδοσής τους αποτελεί υποχρέωση του Κράτους, τηρουμένων πάντοτε των εγγυήσεων των άρθρων 9, 9Α και 19»20. Κατά την απολύτως, δε, κρατούσα άποψη στην θεωρία του συνταγματικού δικαίου, η ελευθερία της έκφρασης κατοχυρώνεται: α) ως ατομικό δικαίωμα, το οποίο συντίθεται από το δικαίωμα της έκφρασης της γνώμης χωρίς παρεμβάσεις (θετική ελευθερία) και από το δικαίωμα της σιωπής ή μη εξαναγκασμού σε έκφραση (αρνητική ελευθερία), και β) ως πολιτικό δικαίωμα, το οποίο συνίσταται στην συμμετοχή του ανθρώπου στον δημόσιο διάλογο και έτσι στη διαμόρφωση της κοινής γνώμης21. Ειδικότερα, η ελευθερία της έκφρασης περιλαμβάνει τα μερικότερα δικαιώματα της αναζήτησης και λήψης πληροφοριών, του σχηματικού και της έκφρασης απόψεων και ιδεών, αλλά και της μετάδοσης πληροφοριών ή απόψεων και ιδεών, με οποιονδήποτε τρόπο ή μέσο επικοινωνίας22. Πέραν αυτών, από το άρθρο 14 § 1 του Συντάγματος προστατεύονται και οι ίδιοι οι τρόποι ή τα μέσα επικοινωνίας, η, δε, απαρίθμησή τους (προφορικά, γραπτά και δια του τύπου) είναι ενδεικτική και όχι περιοριστική23.

Φορείς του δικαιώματος αυτού είναι τόσο τα φυσικά πρόσωπα, ανεξαρτήτως ιθαγένειας, όσο και τα νομικά πρόσωπα ιδιωτικού δικαίου (π.χ. εταιρίες, σωματεία, ιδρύματα, συνδικαλιστικές οργανώσεις), οι ενώσεις προσώπων με ή χωρίς νομική προσωπικότητα και τα πολιτικά κόμματα, με εξαίρεση το νομικό πρόσωπο και τους φορείς του Ελληνικού Δημοσίου24. Από την άλλη πλευρά, αποδέκτες του δικαιώματος αυτού είναι τόσο το κράτος, όσο και οι ιδιώτες, εφαρμοζόμενης της διάταξης του άρθρου 25 § 1 εδ. γ’ του Συντάγματος25. Υπό το πρίσμα των ανωτέρω διαπιστώσεων, οι υπολογιστές, όπως και οι εφαρμογές ΤΝ, δεν μπορούν να είναι φορείς του δικαιώματος αυτού, αλλά μόνο για «έμμεση προστασία» μπορεί να γίνει λόγος, δηλ. μέσω της προστασίας του δικαιώματος των χρηστών (φυσικών προσώπων) από την λογοκρισία ή του προγραμματιστή του λογισμικού στην περίπτωση που εντάσσει την άποψή του, επιχειρώντας να επηρεάσει το κοινό26.

3.2. Πεδίο προστασίας

Το πεδίο, δε, εφαρμογής του άρθρου 10 § 1 της ΕΣΔΑ, όπως και το άρθρο 14 § 1 του Συντάγματος, εκτείνεται σε όλες τις απόψεις, τους στοχασμούς, τις πληροφορίες ή τις ιδέες, ανεξαρτήτως περιεχομένου, δηλ. ακόμη κι αν είναι προσβλητικές ή προκλητικές για μερίδα της κοινωνίας27. Ωστόσο, η παρεχόμενη από την ΕΣΔΑ προστασία της ελευθερίας της έκφρασης δεν είναι απόλυτη και σίγουρα είναι στενότερη από την παρεχόμενη από το ΔΣΑΠΔ προστασία, καθώς στην § 2 του άρθρου 10 προβλέπεται η δυνατότητα υπαγωγής με νόμο του δικαιώματος αυτού σε περιορισμούς, δηλ. σε διατυπώσεις, όρους ή/και κυρώσεις, υπό τις προϋποθέσεις – που θα πρέπει να συντρέχουν σωρευτικά – να προβλέπονται σε διάταξη νόμου και να είναι αναγκαίοι σε μια δημοκρατική κοινωνία για συγκεκριμένους, περιοριστικά αναφερόμενους στη διάταξη λόγους: εθνική ασφάλεια, εδαφική ακεραιότητα ή δημόσια ασφάλεια, προάσπιση της τάξης και πρόληψη του εγκλήματος, προστασία της υγείας ή της ηθικής, προστασία της υπόληψης (τιμής) ή των άλλων δικαιωμάτων τρίτων προσώπων, παρεμπόδιση της κοινολόγησης εμπιστευτικών πληροφοριών και διασφάλιση του κύρους και της αμεροληψίας της δικαστικής εξουσίας28.

Το άρθρο 14 § 1 του Συντάγματος, σε αντίθεση με την ΕΣΔΑ, περιέχει μόνο μια γενική επιφύλαξη νόμου, προϋποθέτοντας την άσκηση του δικαιώματος της ελευθερίας στην έκφραση εντός των ορίων που διαγράφουν οι γενικοί κανόνες δικαίου29. Σύμφωνα με τη διάταξη του άρθρου 25 § 1 εδ. δ΄ του Συντάγματος, μπορούν να επιβληθούν περιορισμοί (και) στο δικαίωμα αυτό, μόνον αν προβλέπονται από νόμο (τυπικό ή ουσιαστικό) και σέβονται την αρχή της αναλογικότητας. Μόνον στην περίπτωση του άρθρου 5Α προβλέπεται η δυνατότητα επιβολής περιορισμών στο δικαίωμα στην πληροφόρηση, με νόμο κι εφόσον είναι απολύτως αναγκαίοι και δικαιολογούνται για συγκεκριμένους, περιοριστικά αναφερόμενους λόγους, όμοιους με τους προβλεπόμενους στην § 2 του άρθρου 10 της ΕΣΔΑ30. Τέτοιους περιορισμούς συνιστούν η ποινικοποίηση των προσβολών της τιμής (άρθρα 361 επ. ΠΚ), της παραβίασης δεδομένων προσωπικού χαρακτήρα (άρθρο 38 ν. 4624/ 2019), του μισαλλόδοξου λόγου (ν. 927/1979, άρθρο 184 § 2 ΠΚ, άρθρο 82Α ΠΚ) και της διασπορά ψευδών ειδήσεων (άρθρο 191 του ΠΚ)31.

4. Οι ψευδείς ειδήσεις (ή fake news) 

4.1. Ορισμός, κίνητρα και κατηγορίες 

Ως «ψευδείς ειδήσεις» ή αγγλιστί «fake news» ορίζεται η σκόπιμη παρουσίαση εκ προμελέτης εσφαλμένων και παραπλανητικών ισχυρισμών ως ειδήσεων, που έχουν σκοπό να επηρεάσουν ή να χειραγωγήσουν τις απόψεις των χρηστών σε ένα συγκεκριμένο θέμα προς ορισμένους στόχους32, ενώ στο εννοιολογικό περιεχόμενο των fake news δεν εντάσσονται δημοσιεύσεις με απαγορευμένο/παράνομο περιεχόμενο, όπως εξυβρίσεις, συκοφαντικές δυσφημίσεις ή εκδηλώσεις ρητορικής του μίσους. Περαιτέρω, σε δύο ενέργειες μπορεί να προβεί κάποιος σχετικά με τα fake news: είτε να τα δημιουργήσει, είτε να τα διαδώσει. Ειδικότερα, ως «δημιουργία» νοείται η παραγωγή, η κατασκευή δηλ. τέτοιων «ειδήσεων», ενώ ως «διάδοση» (ή διασπορά, όπως αναφέρεται στο άρθρο 191 ΠΚ) νοείται κάθε δημοσίευση, αναδημοσίευση, αναπαραγωγή, κυκλοφορία, αλλά και ενίσχυση τέτοιων «ειδήσεων»33. Τόσο, δε, στη δημιουργία, όσο και στη διάδοση fake news σημαντικό παράγοντα αποτελούν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης και οι μηχανές αναζήτησης, που χρησιμοποιούν κατά κόρον οι χρήστες του διαδικτύου για τη μεταξύ τους επικοινωνία και την άντληση πληροφοριών34.

Τα κίνητρα, από την άλλη πλευρά, για τη δημιουργία ή τη διάδοση fake news είναι: α) οικονομικά (π.χ. αύξηση επισκεψιμότητας και αλληλεπίδρασης με τους χρήστες μιας ιστοσελίδας, ώστε να αυξηθούν τα έσοδα από διαφημίσεις ή άλλους τρόπους), β) η άσκηση πολιτικής επιρροής μέσω επηρεασμού της κοινής γνώμης, γ) η αναδιάταξη των διεθνών σχέσεων, η αλλαγή δηλ. επιπέδου ισχύος μεταξύ των συμμετεχόντων στο διεθνές γίγνεσθαι, ή/και η διατάραξη των οικονομικών ισορροπιών σε διεθνές επίπεδο, δ) χιουμοριστικοί λόγοι και ε) η κοινωνικοποίηση των χρηστών ιδίως μέσων κοινωνικής δικτύωσης, μέσω της κοινοποίησης της «είδησης» στο δικό τους προφίλ και κατ’ αποτέλεσμα μέσω της προσέλκυσης χρηστών για σύνδεση («αίτημα φιλίας») με το δικό τους προφίλ35. Αντίστοιχα, οι κατηγορίες fake news είναι: α) «clickbait» (για να πατήσουν click σε μια συγκεκριμένη ιστοσελίδα, β) προπαγάνδα, γ) σάτιρα, δ) «sloppy journa­lism» (ειδησεογραφικό άρθρο χωρίς έλεγχο της αξιοπιστίας της πηγής), ε) παραπλανητικοί τίτλοι (με εντελώς διαφορετικό περιεχόμενο κειμένου, στ) μεροληπτικές ειδήσεις, ζ) εσφαλμένοι/παραπλανητικοί ισχυρισμοί με εμπορικό υπόβαθρο και η) «ψευδοεπιστήμη» (αυτο-προσ­διοριζόμενες επιστημονικές πλατφόρμες, που δεν υπόκεινται σε ελέγχους ακριβείας και ποιότητας)36.

4.2. Δημιουργία ή/και διάδοση ψευδών ειδήσεων μέσω ΤΝ

Η ΤΝ μπορεί να προωθεί εύκολα διαδικασίες τόσο για τη δημιουργία, όσο και για τη διάδοση ψευδών ειδήσεων37, λ.χ. παρέχοντας τη δυνατότητα σε ολόκληρες ιστοσελίδες να δημιουργούνται αυτόματα, χρησιμοποιώντας άρθρα από διάφορες πηγές και να συμπεριλαμβάνουν ψευδείς και παραπλανητικές ειδήσεις, σε πραγματικό χρόνο και με χαμηλό κόστος, παρέχοντας και τη δυνατότητα στις ιστοσελίδες αυτές, μετά την επίτευξη του στόχου τους, δηλ. της δημιουργίας ή της διάδοσης της «είδησης», να αυτοκαταργηθούν38. Εκτός, λοιπόν, από πραγματικούς χρήστες (φυσικά πρόσωπα), είτε αυτοί χρησιμοποιούν ψεύτικα προφίλ, είτε όχι, ψευδείς ειδήσεις μπορούν να διαδοθούν και μέσω αυτοματοποιημένων ψεύτικων λογαριασμών, «bots», τα οποία αλληλεπιδρούν με τους ανθρώπους και δεν εντοπίζονται ως μη ανθρώπινα, περνώντας το λεγόμενο τεστ «Turing»39. Από την άλλη πλευρά, ωστόσο, η ΤΝ θα μπορούσε να συνδράμει στην επαλήθευση ειδήσεων κ.λπ. ή/και στην αξιολόγηση των πηγών πληροφόρησης, κάτι που, όμως, προς το παρόν, δεν έχει επιτευχθεί λόγω της ανεπάρκειας των εργαλείων40.

5. Ζητήματα ποινικής ευθύνης 

Στην περίπτωση που η απάντηση του Chat GPT περιέχει ψευδείς πληροφορίες, γεννάται το ερώτημα ποιος θα έχει ποινική ή/και αστική ευθύνη για τη διάδοση, εν προκειμένω, της ψευδούς πληροφορίας. Θα ευθύνεται λ.χ. ο κατασκευαστής ή ο προγραμματιστής της εφαρμογής; Ή μήπως ο χειριστής; Κι από την άλλη πλευρά, θα μπορούσε το νομικό μας σύστημα να ανεχθεί την ευθύνη του ίδιου του συστήματος λογισμικού ΤΝ; Η απάντηση είναι ότι η ευθύνη θα βαρύνει τόσο τον κατασκευαστή ή τον προγραμματιστή41, όσο και τον χειριστή της εφαρμογής42: ο κατασκευαστής ή ο προγραμματιστής θα ευθύνεται που δεν προνόησε κατά τον σχεδιασμό ή τη λειτουργία της εφαρμογής για την μη συμπερίληψη στις απαντήσεις του chatbot ψευδών πληροφοριών ή για την άντληση πληροφοριών από μη αξιόπιστες πηγές, ενώ ο χειριστής θα ευθύνεται που δεν ήλεγξε την εγκυρότητα της απάντησης, που εμπιστεύτηκε με «τυφλά μάτια» την εφαρμογή και δεν αναζήτησε άλλες πηγές, προκειμένου να συγκρίνει την αξιοπιστία όλων σε σχέση με το διερευνώμενο απ’ αυτόν θέμα43.

Σε επίπεδο ποινικού δικαίου, ειδικότερα, όπως προαναφέρθηκε, το άρθρο 191 ΠΚ προβλέπει ποινική κύρωση για την πράξη της διασποράς, δημοσίως ή μέσω του διαδικτύου, ψευδών ειδήσεων ικανών να προκαλέσουν ανησυχίες ή φόβο στους πολίτες ή να κλονίσουν την εμπιστοσύνη του κοινού στην εθνική οικονομία, την αμυντική ικανότητα της χώρας ή τη δημόσια υγεία44. Πρόκειται για έγκλημα δυνητικής διακινδύνευσης (με το ν. 4855/2021)45, που τιμωρείται μόνον όταν τελείται με πρόθεση (ήτοι με δόλο οποιουδήποτε βαθμού)46. Ωστόσο, στις παραπάνω περιπτώσεις, πολύ δύσκολα θα μπορούσε να διαγνωστεί ευθύνη από δόλο τόσο στον κατασκευαστή ή τον προγραμματιστή, όσο και στον χειριστή της εφαρμογής, αλλά σε επίπεδο υπαιτιότητας, μόνον αμέλεια θα μπορούσε να τους αποδοθεί, με αποτέλεσμα να μην μπορούσαν να κριθούν ένοχοι για το έγκλημα αυτό, το οποίο – πλέον – δεν τιμωρείται από αμέλεια47. Όσον αφορά, τέλος, στο ενδεχόμενο απόδοσης ευθύνης στην ίδια την εφαρμογή, δηλ. το σύστημα λογισμικού ΤΝ, κάτι τέτοιο θα απαιτούσε την απόδοση – σε προηγούμενο στάδιο – νομικής προσωπικότητας στην εφαρμογή ΤΝ, κάτι το οποίο αφενός μεν, δεν μπορεί να γίνει ανεκτό στο νομικό μας σύστημα, που δεν αναγνωρίζει νομική προσωπικότητα στους υπολογιστές48, αφετέρου δε, έχει απορριφθεί ήδη από τον Οκτώβριο του 2020 από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο και στα τρία ψηφίσματα που υιοθέτησε49.

Αντί συμπεράσματος: Προτάσεις για ορθολογική χρήση

Καταρχήν, όπως επισημαίνει ο Ιγγλεζάκης, για τη νομική ρύθμιση των ζητημάτων που ανακύπτουν από τη χρήση της ΤΝ: «Ο στόχος του Νομοθέτη θα πρέπει βεβαίως να είναι η προαγωγή της αξιοπιστίας της ΤΝ, ώστε αυτή να είναι, κατά πρώτον, σύννομη, δηλ. να τηρεί τις διατάξεις της νομοθεσίας, κατά δεύτερον, να είναι δεοντολογική, ήτοι να διασφαλίζει τη συμμόρφωση με δεοντολογικές αρχές και αξίες, και, κατά τρίτον, να είναι στιβαρή, από τεχνικής και κοινωνικής άποψης»50. Ενόψει της επισήμανσης αυτής, η ολική απαγόρευση της χρήσης της εφαρμογής του ChatGPT δεν κρίνεται ορθολογική. Όπως τονίζει και η Παναγοπούλου-Κουτνατζή: «Είναι ουτοπικό να απαγορευτεί αποτελεσματικά η πρόσβαση σε αυτή την τεχνολογία. Όπως κάθε νέα τεχνολογία, έτσι και το ChatGPT είναι μια νέα πρόκληση. Εναπόκειται σε μας να μην τη δαιμονοποιήσουμε, αλλά να προβούμε σε ηθική χρήση της τεχνολογίας. Οφείλουμε να αξιοποιήσουμε τα αναρίθμητα πλεονεκτήματα αξιολογώντας και ελέγχοντας τους όποιους κινδύνους μπορεί αυτή να συνεπιφέρει»51. Όπως προαναφέρθηκε, όμως, στην περίπτωση που η απάντηση του ChatGPT περιέχει ψευδείς πληροφορίες και αυτή χρησιμοποιηθεί περαιτέρω, υπεύθυνοι για τη διάδοση των πληροφοριών αυτών θα είναι τόσο ο κατασκευαστής και ο προγραμματιστής της εφαρμογής, όσο και ο ίδιος ο χρήστης. Έτσι, οι κατασκευαστές ή οι προγραμματιστές θα πρέπει να έχουν φροντίσει να παρακολουθούν την εξέλιξη της πορείας «μάθησης» και συνακόλουθα των «αντιδράσεων» της εφαρμογής, ούτως ώστε, όταν χρειά­ζεται, δηλ. όταν γίνει αντιληπτό ότι το ChatGPT αντλεί πληροφορίες από αναξιόπιστες πηγές και άρα διαδίδει ψευδείς πληροφορίες, να παρεμβαίνουν για την αποτροπή της χρήσης των απαντήσεων αυτών ή ακόμη και για την ανακοπή της λειτουργίας της εφαρμογής. Γι’ αυτό και απαιτείται τακτική παρακολούθηση των αποτελεσμάτων της εφαρμογής, καθιέρωση μηχανισμών ανατροφοδότησης, καθώς και εφαρμογή συστημάτων μετριασμού περιεχομένου για το φιλτράρισμα και τον περιορισμό ακατάλληλου ή επιβλαβούς περιεχομένου, που ενδεχομένως παράγει η εφαρμογή52. Προς την κατεύθυνση αυτή θα συνέδραμε, κατά μια άποψη, και η εκπόνηση μελέτης εκτιμήσεως αντικτύπου πριν από την ενεργοποίηση της εφαρμογής53. Αντίστοιχα, οι χρήστες του ChatGPT θα πρέπει να μην ενστερνίζονται δίχως άλλο την απάντηση του chatbot, αλλά κάθε φορά θα πρέπει να ελέγχουν αν αυτή είναι απολύτως προσαρμοσμένη στα εκάστοτε πραγματικά περιστατικά του διερευνώμενου απ’ αυτούς θέματος, να αντιπαραβάλουν την απάντηση με το περιεχόμενο άλλων πηγών έρευνας και να ελέγχουν την εγκυρότητα και την αξιοπιστία όλων των διαθέσιμων πηγών.

Μια, ακόμη, πρόταση, του Πανούση, είναι και η εκπόνηση ενός Κώδικα Δεοντολογίας και Αυτοδέσμευσης54, ο οποίος θα πρέπει να συμπεριλαμβάνει κατευθυντήριες γραμμές και αρχές ηθικής της εφαρμογής, όπως η διαφάνεια, η δικαιοσύνη και η λογοκρισία, κάτι που θα διασφαλίσει την υπεύθυνη χρήση της εφαρμογής55, ενώ άλλη πρόταση είναι η ανάθεση της εποπτείας σε ανεξάρτητη αρχή ως μέση οδό μεταξύ απόλυτης ελευθερίας των κοινωνικών δικτύων και της κρατικής παρέμβασης56.

• 1

  Βλ. Ζέκου Γ., Διαδίκτυο & τεχνητή νοημοσύνη στο ελληνικό δίκαιο, 2022, σ. 123, Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, 2022, σ. 47-48, 176, Μιχαηλάκη Α., Δίκαιο και Δεοντολογία στις Εφαρμογές Επαυξημένης Πραγματικότητας, 2022, σ. 187-188.

• 2

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Διαλογικά Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης και οι εφαρμογές τους στο Δίκαιο – Η περίπτωση του ChatGPT, ΣΥΝ, 155/2023, σ. 60, Μιχαηλάκη Α., ό.π., σ. 190, Πάνου Α., Τα μυστικά του ChatGPT. Από το Α έως το Ω, 2023, σ. 7-8.

• 3

  Βλ. Γιαννακόπουλου Γ., Τεχνητή Νοημοσύνη. Μια Διακριτική Απομυθοποίηση, 2020, σ. 19-20 [: «Τον όρο ΤΝ τον χρησιμοποιούμε κατά βάση για να περιγράψουμε μια επιστήμη ή έναν τομέα ενδελεχούς γνώσης αν προτιμάτε. Η επιστήμη αυτή ανακύπτει από το 1950 περίπου, με αφορμή τις πρώτες συστηματικές επιστημονικές συζητήσεις για μηχανές που σκέπτονται. Σε κάθε περίπτωση, μπορείτε με αρκετή βεβαιότητα να περιγράψετε σε φίλους ότι “τεχνητή νοημοσύνη είναι η επιστήμη που ασχολείται με τη μελέτη και τη δημιουργία έξυπνων/νοημόνων μηχανών”»], Ζέκου Γ., ό.π., σ. 74, Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 48, Καϊάφα-Γκμπάντι Μ., Η τεχνητή νοημοσύνη ως πρόκληση για το ποινικό δίκαιο. Προς αναζήτηση ενός μοντέλου απόδοσης ποινικής ευθύνης; ΠοινΧρ ΟΓ΄  5, Μιχαηλάκη Α., ό.π., σ. 189.

• 4

  Βλ. Ζέκου Γ., ό.π., σ. 74.

• 5

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι, Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 153.

• 6

  Βλ. Βιδάλη Τ., Βιοδίκαιο. Δεύτερος τόμος: Από τη βιοποικιλότητα στις έξυπνες μηχανές, 2017, σ. 208.

• 7

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Διαλογικά Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης και οι εφαρμογές τους στο Δίκαιο – Η περίπτωση του ChatGPT, ΣΥΝ, 155/2023. 60, Καραμπατζού Α./Σκεύη Δ., Το ChatGPT στην εκπαίδευση – Κατάρα ή ευλογία;, «Καθημερινή», 13.3.2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www.ka­thimerini.gr/economy/562318447/arthro-ton-a-ka­ra­mpatzoy-kai-d-skeyi-stin-k-to-chatgpt-stin-ekpaideysi-katara-i-eylogia/, Πάνου Α., ό.π., σ. 2, Sanders N./ Schneider B., Το ChatGPT ως απειλή για το πολιτικό σύστημα, Καθημερινή, 16.1.2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www.kathimerini.gr/world/562 230985/i-techniti-noimosyni-os-apeili-gia-to-politi­ko-systima/

• 8

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Διαλογικά Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης και οι εφαρμογές τους στο Δίκαιο – Η περίπτωση του ChatGPT, ΣΥΝ, 155/2023. 60, Καραμπατζού Α./Σκεύη Δ., ό.π. [: «Βεβαίως, κατά βάσιν, δεν διαφέρει δραματικά από ένα σύγχρονο εργαλείο αναζήτησης πληροφοριών. Και τούτο όχι τόσο από τη σκοπιά της τεχνικής του λειτουργίας, όσο από τη σκοπιά της χρήσης που πρέπει να του επιφυλάσσει ο χρήστης. Έτσι, δεν παύει να είναι, όπως οποιαδήποτε μηχανή αναζήτησης (λ.χ. Google Search), δεκτικό ανθρώπινης αξιολόγησης. Όπως δηλ. ο χρήστης δεν εμπιστεύεται τυφλά τα αποτελέσματα μιας διαδικτυακής αναζήτησης, αλλά ελέγχει την ακρίβεια και την ορθότητα των συλλεγόμενων πληροφοριών, επιλέγοντας ποιες θα κρατήσει και ποιες θα απορρίψει, η ίδια διαδικασία θα πρέπει να τηρείται αναφορικά με τα αποτελέσματα του ChatGPT (και των παρόμοιων λογισμικών). Ένα τέτοιο λογισμικό μπορεί δηλ. να αποτελέσει μια πρώτη πηγή πληροφόρησης επί ενός θέματος.»], Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., ChatGPT: Αποκήρυξη της νέας τεχνολογίας ή καλλιέργεια ηθικής χρήσεώς της;, ΣΥΝΤΑGMAWATCH.GR, 7.3.2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www.syntagma­watch.gr/trending-issues/chatgpt-apokhryjh-ths-neas-texnologias-h-kalliergeia-hthikis-xrhsews-ths/, Πάνου Α., ό.π., σ. 9, Sanders N./Schneider B., ό.π.

• 9

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Διαλογικά Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης και οι εφαρμογές τους στο Δίκαιο – Η περίπτωση του ChatGPT, ΣΥΝ, 155/2023. 61.

• 10

  Βλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 3.

• 11

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Διαλογικά Συστήματα Τεχνητής Νοημοσύνης και οι εφαρμογές τους στο Δίκαιο – Η περίπτωση του ChatGPT, ΣΥΝ, 155/2023. 61, Πάνου Α., ό.π., σ. 3-4.

• 12

  Βλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 4.

• 13

  Βλ. Καραμπατζού Α./Σκεύη Δ., ό.π.

• 14

  Βλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 111-112.

• 15

  Βλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 113-116.

• 16

  Βλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 130-133.

• 17

  Βλ. Πάνου Α.,  ό.π., σ. 120-124

• 18

  Βλ. Ασκητή Α., Ψηφιακή Ελεύθερη Έκφραση. Κράτος, Μέσα Κοινωνικής Δικτύωσης & Μηχανές Αναζήτησης μεταξύ ιδιωτικοποίησης του ελέγχου & ελέγχου του ιδιώτη, 2020, σ. 13, Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 92, Σταυρινάκη Τ., σε: Σισιλιάνου Λ.-Α., Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, Ερμηνεία κατ’ άρθρο, Δικαιώματα-Παρα­δεκτό-Δίκαιη ικανοποίηση-Εκτέλεση, 2η έκδοση, 2017, σ. 475.

• 19

  Βλ. Σταυρινάκη Τ., ό.π.

• 20

  Βλ. Γιαννόπουλου Γ., Εισαγωγή στη Νομική Πληροφορική. Μια πρώτη προσέγγιση της σχέσης δικαίου & νέων τεχνολογιών, 2018, σ. 37: [«… στην 1η παράγραφο του άρθρου 5Α καθιερώνεται ένα γενικότερο “δικαίωμα στην πληροφόρηση”, που μάλλον δημιουργεί τη δικαιολογητική βάση για την κάθε λογής νομοθεσία πρόσβασης στις πληροφορίες του δημοσίου τομέα»].

• 21

  Βλ. Ασκητή Α., ό.π., σ. 10, Δαγτόγλου Π., Συνταγματικό Δίκαιο, Ατομικά Δικαιώματα, 4η ενημερωμένη έκδοση, 2012, σ. 413 και 416-417, Μαρκόπουλου Ν., σε: Σπυρόπουλου Φ./Κοντιάδη Ξ./Ανθόπου­λου Χ./Γεραπετρίτη Γ., Σύνταγμα, Κατ’ άρθρο ερμηνεία, 2017, σ. 317 και 321, Χρυσόγονου Κ., Ατομικά και Κοινωνικά Δικαιώματα, 3η αναθεωρημένη έκδοση, 2006, σ. 292 και 293-294.

• 22

  Βλ. Ασκητή Α.,ό.π., Δαγτόγλου Π., ό.π., σ. 414, Μαρκόπουλου Ν., ό.π., σ. 318.

• 23

  Βλ. Ασκητή Α., ό.π., Δαγτόγλου Π., ό.π., σ. 419, Μαρκόπουλου Ν., ό.π., σ. 319, Χρυσόγονου Κ., ό.π., σ. 292.

• 24

  Βλ. Ασκητή Α.,ό.π., σ. 11, Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 93, Σταυρινάκη Τ., ό.π., σ. 477.

• 25

  Βλ. Ασκητή Α.,ό.π., σ. 12, Σταυρινάκη Τ., ό.π., σ. 493.

• 26

  Βλ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., Τεχνητή νοημοσύνη: Ο δρόμος προς έναν ψηφιακό συνταγματισμό. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση, 2023, σ. 89.

• 27

  Βλ. Ασκητή Α., ό.π., σ. 11, Δαγτόγλου Π., ό.π., σ. 416 και 431, Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 92, Μαρκόπουλου Ν., ό.π., σ. 325, Σταυρινάκη Τ., ό.π., σ. 478, Χρυσόγονου Κ., ό.π., σ. 300.

• 28

  Βλ. Μαργαρίτη Μ., Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και των πρωτοκόλλων υπ’ αριθ. 1, 6, 7 και 13, Μια συνοπτική ερμηνεία, 2019, σ. 334.

• 29

  Βλ. Δαγτόγλου Π., ό.π., σ. 426: «Η ελευθερία της γνώμης δεν περιλαμβάνει δηλαδή και την ελευθερία της εξυβρίσεως, ούτε την ελευθερία της προκλήσεως ζημίας σε ξένη περιουσία με την αναγραφή συνθημάτων, ούτε την ελευθερία μολύνσεως του περιβάλλοντος με πρόκληση υπερβολικού θορύβου».

• 30

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 93, Μαρκόπουλου Ν., ό.π., σ. 318, Χρυσόγονου Κ., ό.π., σ. 296-297.

• 31

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 94.

• 32

  Βλ. Ασκητή Α.,ό.π., σ. 163, Σπυρόπουλου Φ., Παραπληροφόρηση & fake news, 2022, σ. 19.

• 33

  Βλ. Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 6-7.

• 34

  Βλ. Ασκητή Α., ό.π., σ. 167, Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 7.

• 35

  Βλ. Ασκητή Α., ό.π., σ. 162-164, Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 12-14.

• 36

  Βλ. Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 26-30.

• 37

  Πρβλ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., Τεχνητή νοημοσύνη: Ο δρόμος προς έναν ψηφιακό συνταγματισμό. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση, 2023, σ. 47 [: «… κάποιος άλλος αποφασίζει τι και πώς θα το δούμε. Αυτού του είδους η απόφαση εγείρει πλείστα ζητήματα σε σχέση με το δικαίωμα ελευθερίας εκφράσεως και πληροφορήσεως και μπορεί να καθορίζει τη διαμόρφωση του εκλογικού αποτελέσματος»].

• 38

  Βλ. Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 36.

• 39

  Βλ. Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 37-38.

• 40

  Βλ. Γιαννακόπουλου Γ., ό.π., σ. 67-68, Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 37.

• 41

  Βλ. Ζέκου Γ., ό.π., σ. 78-79, Ιγγλεζάκη Ι, Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 205-206.

• 42

  Βλ. Καϊάφα-Γκμπάντι Μ., ό.π., σ. 7, Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., ChatGPT: Αποκήρυξη της νέας τεχνολογίας ή καλλιέργεια ηθικής χρήσεώς της;, ΣΥΝΤΑGMAWATCH.GR, 7-3-2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www.syntagmawatch.gr/ trending-issues/chatgpt-apokhryjh-ths-neas-texnolo­gias-h-kalliergeia-hthikis-xrhsews-ths/

• 43

  Βλ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., Chat GPT: Αποκήρυξη της νέας τεχνολογίας ή καλλιέργεια ηθικής χρήσεώς της;, ΣΥΝΤΑGMAWATCH.GR, 7-3-2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www. syntagmawatch.gr/trending-issues/chatgpt-apokh­ryjh -ths-neas-texnologias-h-kalliergeia-hthikis-xrhsews-ths/

• 44

  Βλ. Ζέκου Γ., ό.π., σ. 97-98, Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 194.

• 45

  Βλ. Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 202.

• 46

  Βλ. Σπυρόπουλου Φ., ό.π., σ. 206.

• 47

  Βλ. Καϊάφα-Γκμπάντι Μ., ό.π., σ. 7.

• 48

  Βλ. Ζέκου Γ., ό.π., σ. 127, Ιγγλεζάκη Ι, Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 204 [«Το πρόβλημα σε αυτή την προσέγγιση είναι ότι τα αυτόνομα συστήματα δεν διαθέτουν περιουσία και, ακόμα και αν είχαν αποδοθεί κεφάλαια σε αυτά ως περιουσία, αυτά θα ήταν περιορισμένα και, κατά συνέπεια, η αποζημίωση που θα μπορούσε να διεκδικήσει ο παθών θα ήταν περιορισμένη. Επιπλέον, θα έπρεπε να καθιερωθούν νομολογιακά υποχρεώσεις πρόνοιας και ασφάλειας που θα διέφεραν ριζικά από αυτές που ισχύουν για τους ανθρώπους.»], Καϊάφα-Γκμπάντι Μ., ό.π., σ. 12, Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., Τεχνητή νοημοσύνη: Ο δρόμος προς έναν ψηφιακό συνταγματισμό. Μια ηθικο-συνταγματική θεώρηση, 2023, σ. 90 [: «Η παροχή στους υπολογιστές των δικαιωμάτων που προορίζονται για τον άνθρωπο μπορεί να συνεπιφέρει εξύψωση μηχανημάτων πάνω από εμάς», Της ίδιας, ChatGPT: Αποκήρυξη της νέας τεχνολογίας ή καλλιέργεια ηθικής χρήσεώς της;, ΣΥΝΤΑGMAWATCH.GR, 7-3-2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www.syntagmawatch.gr/ tren­ding-issues/chatgpt-apokhryjh-ths-neas-texnologias-h-kalliergeia-hthikis-xrhsews-ths/. Αντίθ. Μιχαηλάκη Α., ό.π., σ. 249 [: «Μια πρόταση θα μπορούσε να είναι η δη­μιουργία ενός νομικού καθεστώτος παρόμοιου με την προσωπικότητα των νομικών προσώπων, ώστε τα συστήματα της τεχνητής νοημοσύνης να έχουν νομικά τη δυνατότητα, ως ανεξάρτητες νομικές οντότητες, τόσο της απόκτησης περιουσίας, όσο και της ιδιότητας του εναγομένου»].

• 49

  Βλ. Ψήφισμα 2020/2012 (INL) «σχετικά με ένα πλαίσιο ηθικών πτυχών της Τεχνητής Νοημοσύνης, της Ρομποτικής και των συναφών τεχνολογιών», Ψήφισμα 2020/ 2014 (INL) «σχετικά με ένα καθεστώς αστικής ευθύνης για την Τεχνητή Νοημοσύνη» και Ψήφισμα 2020/2015 (INL) «σχετικά με τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας για την ανάπτυξη τεχνολογιών Τεχνητής Νοημοσύνης».

• 50

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι., Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 50 [: «Τη βάση για αξιόπιστη ΤΝ αποτελούν τα θεμελιώδη δικαιώματα και ειδικότερα, α) ο σεβασμός της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, β) η ελευθερία του ατόμου, γ) ο σεβασμός της δημοκρατίας, της δικαιοσύνης και του κράτους δικαίου, δ) η ισότητα, απαγόρευση των διακρίσεων και αλληλεγγύη και τα δικαιώματα των πολιτών, μεταξύ των οποίων περιλαμβάνεται και το δικαίωμα ψήφου, το δικαίωμα στη χρηστή διοίκηση, η πρόσβαση σε δημόσια έγγραφα και το δικαίωμα υποβολής αναφοράς στη διοίκηση. Οι δεοντολογικές αρχές που προτείνονται για τη διασφάλιση της ανάπτυξης και χρήσης συστημάτων ΤΝ με αξιόπιστο τρόπο είναι: α) ο σεβασμός της ανθρώπινης αυτονομίας, β) η πρόληψη βλάβης, γ) η δικαιοσύνη και δ) η επεξηγησιμότητα.»]. Πρβλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 135 [: «Είναι ζωτικής σημασίας να αντιμετωπιστούν αυτές οι ανησυχίες και διασφαλιστεί ότι η ΤΝ αναπτύσσεται και χρησιμοποιείται με τρόπο διαφανή και υπεύθυνο»].

• 51

  Βλ. Παναγοπούλου-Κουτνατζή Φ., Chat GPT: Αποκήρυξη της νέας τεχνολογίας ή καλλιέργεια ηθικής χρήσεώς της;, ΣΥΝΤΑGMAWATCH.GR, 7.3. 2023, διαθέσιμο στο διαδικτυακό τόπο: https://www. syntagmawatch.gr/trending-issues/chatgpt-apokh­ryjh -ths-neas-texnologias-h-kalliergeia-hthikis-xrhsews-ths/

• 52

  Βλ. Πάνου Α., ό.π., σ. 137.

• 53

  Βλ. Ιγγλεζάκη Ι, Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 196.

• 54

  Βλ. Πανούση Ι., Προλεγόμενα. Από την παραπληροφόρηση στην παραπλάνηση, σε: Σπυρόπουλου Φ., Παραπληροφόρηση & fake news στο διαδίκτυο, 2022, σ. XV [: «Ένας Κώδικας Δεοντολογίας κι Αυτοδέσμευσης πάντοτε θα είναι το μέγα ζητούμενο για την προστασία της ελληνικής κοινωνίας από διάφορα αρνητικά φαινόμενα, όμως τα σχετικά μέχρι στιγμής εγχειρήματα έχουν προσκρούσει όχι μόνο στις δυσχέρειες παρέμβασης στις διαδικτυακές [κατά]χρήσεις και στην τιθάσευση των νέων τεχνολογιών, αλλά και στους – δίχως περιορισμούς στην ελευθερία έκφρασης – κοινωνικούς ελέγχους»]. Βλ. και Ζέκου Γ., ό.π., σ. 79.

• 55

  Πρβλ. Ιγγλεζάκη Ι, Το Δίκαιο της ψηφιακής οικονομίας, σ. 178, Μιχαηλάκη Α., ό.π., σ. 217, Πάνου Α., ό.π., σ. 135.

• 56

  Βλ. Ασκητή Α., ό.π., σ. 179.