Μονομελές Πρωτοδικείο Αθηνών 

(Ειδική διαδικασία περιουσιακών διαφορών – Αυτοκινητικές διαφορές)

Αριθ. 4794/2025

Δικαστής: Ι. Μπλουχάρη, Πρωτοδίκης

Δικηγόροι: Λ. Αρχανιωτάκης, Χ. Δρακόπουλος

Χρηματική ικανοποίηση κυοφορούμενων προώρως γεννηθέντων συνεπεία αυτοκινητικού ατυχήματος για την ηθική βλάβη που υπέστησαν λόγω του προκληθέντος από το ατύχημα σωματικού τραυματισμού τους. Ο σωματικός τραυματισμός της κυοφορούσας μητέρας τους (αποκόλληση πλακούντα) εξαιτίας της σύγκρουσης επέφερε τον πρόωρο τοκετόκαι επιβλαβείς για την υγεία των νεογνών συνέπειες της προωρότητας. Μη αποκαταστατή ως έμμεση η ηθική βλάβη των γονέων για την προσβολή της υγείας των τέκνων τους. Αποκαταστατή η χρηματική ικανοποίηση της ηθικής βλάβης της μητέρας για τον δικό της σωματικό τραυματισμό λόγω αποκόλλησης του πλακούντα και του πρόωρου τοκετού. Για την επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης αρκεί η αντικειμενική αντίληψη περί ηθικής βλάβης ανεξάρτητα από υποκειμενικά στοιχεία και χωρίς διείσδυση του δικαστή στον ψυχικό κόσμο του παθόντος [Άρθρα 35, 36, 932 ΑΚ].

Ι. Το άρθρο 932 ΑΚ ορίζει ότι «σε περίπτωση αδικοπραξίας, ανεξάρτητα από την αποζημίωση για την περιουσιακή ζημία, το δικαστήριο μπορεί να επιδικάσει εύλογη κατά την κρίση του χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης. Αυτό ισχύει ιδίως για εκείνον που έπαθε προσβολή της υγείας, της τιμής ή της αγνείας του ή στερήθηκε την ελευθερία του. Σε περίπτωση θανάτωσης προσώπου η χρηματική αυτή ικανοποίηση μπορεί να επιδικαστεί στην οικογένεια του θύματος λόγω ψυχικής οδύνης». Από την άνω διάταξη προκύπτει ότι σε περίπτωση προσβολής της υγείας προσώπου, φορέας της σχετικής αξιώσεως για χρηματική ικανοποίηση είναι ο υποστάς άμεσα την ηθική βλάβη παθών, κατά του οποίου στρέφεται η αδικοπραξία. Τρίτα πρόσωπα, που ανήκουν συνήθως στο άμεσο οικογενειακό περιβάλλον του θύματος της αδικοπραξίας, έστω και αν αυτά υφίστανται ψυχικό πόνο από την αδικοπραξία, που στρέφεται κατά του οικείου τους, κατά κανόνα θεωρούνται τρίτος και δεν καθίστανται και αυτά φορείς της σχετικής αξιώσεως για χρηματική ικανοποίηση, όπως ο ίδιος κανόνας συμβαίνει με τους τρίτους, που υφίστανται περιουσιακή ζημία από την σε βάρος οικείου τους τελεσθείσα αδικοπραξία, εκτός αν συντρέχει εξαιρετική περίπτωση (άρθρα 928 εδ. β', και 929 εδ. β΄ ΑΚ). Τα τρίτα αυτά πρόσωπα κείνται εκτός του πεδίου προστασίας του προσβαλλόμενου κανόνα δικαίου (ΑΠ 553/2014). Η έμμεση ηθική βλάβη δεν αποκαθίσταται. Συνεπώς, τρίτα πρόσωπα δεν δικαιούνται κατά νόμο χρηματική ικανοποίηση, έστω και αν αυτά, λόγω στενού συγγενικού δεσμού προς τον παθόντα, δοκιμάζουν ψυχικό πόνο και στεναχώρια, όπως στην περίπτωση των γονέων από βλάβη του σώματος ή της υγείας του τέκνου τους, διότι στην περίπτωση αυτή η ηθική βλάβη είναι έμμεση και δεν αποκαθίσταται (βλ. ΟλΑΠ 18/2004, ΑΠ 1425/ 2010 Νόμος, ΜΕφΛ 64/2015, ΜΕφΛαρ 241/ 2015 ΤΝΠ ΔΣΑ, ΕφΠειρ 372/2010 Νόμος, ΕφΑθ 9617/2000 Δ 2001. 946, ΕφΑθ 7347/1998 ΝοΒ 48. 642). Διαφορετική είναι, όμως, η περίπτωση, κατά την οποία ο σοβαρός τραυματισμός του παθόντος συμβαίνει μπροστά στα μάτια συγγενικού του προσώπου, που παθαίνει νευρικό κλονισμό, συνεπεία του οποίου παρίσταται ανάγκη να επισκεφθεί ιατρό, να δαπανήσει για φάρμακα, να νοσηλευθεί σε κλινική, να απόσχει από την επαγγελματική του δραστηριότητα, χάνοντας με τον τρόπο αυτό εισοδήματα, και έχει υποστεί ηθική βλάβη από μια τέτοια ταλαιπωρία. Στην περίπτωση αυτή δεν πρόκειται περί απλώς μιας αντανακλαστικής συνέπειας μιας αδικοπραξίας, αλλά για μια περαιτέρω προσβολή της υγείας άλλου προσώπου οικείου προς τον αμέσως βλαπτόμενο. Η βλάβη προξενείται σε ένα δεύτερο θύμα της αδικοπραξίας και πάνω στα ίδια έννομα αγαθά (σωματική ακεραιότητα), τα οποία το άρθρο 929 ΑΚ θέλει να προστατεύσει. Ο βλαπτόμενος κατά την ανωτέρω έννοια δεν είναι τρίτος, ώστε να προστατεύεται μόνο στις εξαιρετικές περιπτώσεις των άρθρων 928 εδ. β΄ και 929 εδ. β΄ ΑΚ. Στην προαναφερόμενη περίπτωση ο κλονισμός θεωρείται ως βλάβη της υγείας του συγγενικού προσώπου και τελείται σε βάρος του αδικοπραξία, από την οποία αυτό υφίσταται άμεση ηθική βλάβη. Όμως, για να έχουν αδικοπρακτική κάλυψη οι περιπτώσεις αυτές πρέπει να υπερβαίνουν το σύνηθες μέτρο, το οποίο μια σοβαρή αδικοπραξία επάγεται στον κύκλο των προσώπων των οικείων του πρώτου θύματος της αδικοπραξίας (βλ. ΕφΛ 241/2015 ό.π., ΕφΛ 42/2014 ΔΣΑ, ΕφΠειρ 372/2010 ό.π., ΕφΔ 216/2005 ό.π., Αθ. Κρητικό, Αποζημίωση από Τροχαία Αυτοκινητικά Ατυχήματα, τρίτη έκδοση, σ. 156 αριθ. 404, 405).

 Περαιτέρω, σε περίπτωση θανάτου εμβρύου συνεπεία αδικοπρακτικής συμπεριφοράς τρίτου προσώπου και πρόωρης εξ αυτού του λόγου διακοπής της κυήσεως δεν παρέχεται στην οικογένειά του (πχ. πατέρα, μητέρα, αδέρφια κ.λπ.) χρηματική ικανοποίηση λόγω ψυχικής οδύνης, εφόσον δεν μπορεί να γίνει λόγος για θανάτωση προσώπου κατά την έννοια του άρθρου 932 εδ. γ΄ του ΑΚ. Ωστόσο στην περίπτωση αυτή παρέχεται στην έγκυο γυναίκα και μητέρα του εμβρύου, εξαιτίας βλάβης της υγείας της ιδίας χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης (ΑΠ 1408/2015, Αθ. Κρητικός, Αποζημίωση από αυτοκινητικά ατυχήματα, έκδοση 2019. Τόμος Ι, σ. 597- 598). Περαιτέρω, κατά τα άρθρα 35 και 36 ΑΚ το πρόσωπο αρχίζει να υπάρχει μόλις γεννηθεί ζωντανό και παύει να υπάρχει με το θάνατό του. Ως προς τα δικαιώματα που του επάγονται το κυοφορούμενο θεωρείται γεννημένο, αν γεννηθεί ζωντανό. Από τις παραπάνω διατάξεις, σε συνδυασμό με τις διατάξεις των άρθρων 298 και 299 ΑΚ, προκύπτει ότι η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης αποτελεί είδος ζημίας μη περιουσιακής και έχει ως σκοπό, με την καταβολή εύλογου ποσού χρημάτων και την απόκτηση με αυτά άλλων περιουσιακών αγαθών, να καταστεί δυνατή η ηθική παρηγοριά και ψυχική ανακούφιση, ώστε να εξισορροπηθούν οι δυσμενείς ψυχολογικές καταστάσεις που δημιουργήθηκαν στο θύμα από την αδικοπραξία. Και ναι μεν επιδικάζεται η χρηματική αυτή ικανοποίηση, όταν ο ενάγων έχει σχηματισμένη ήδη ηθική προσωπικότητα και συναισθηματικό κόσμο, ώστε να επιδέχεται τις εκ του εξωτερικού κόσμου επιδράσεις, γεγονός το οποίο κρίνεται από το δικαστήριο κατά τους κανόνες της κοινής πείρας με βάση τα πραγματικά περιστατικά που τίθενται υπόψη του, το δικαστήριο όμως μπορεί επίσης να αποκαταστήσει όχι μόνο την ενεστώσα, αλλά και την μέλλουσα ηθική βλάβη ή ψυχική οδύνη, όπως μπορεί να αποκαταστήσει τη μέλλουσα περιουσιακή ζημία (ΑΠ 97/2001). Ακόμη, καίτοι η παροχή από το Δικαστήριο χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης συνεπεία ενός σοβαρού τραυματισμού προϋποθέτει ότι ο παθών προσβλήθηκε στον εσωτερικό συναισθηματικό του κόσμο και ότι τούτο δύναται να αποδειχθεί, εντούτοις νομολογιακά γίνεται δεκτό ότι χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης επιδικάζεται ακόμη και στην περίπτωση που ο δικαιούχος δεν επικοινωνεί με το περιβάλλον του ευρισκόμενος στην κατάσταση άγρυπνου κώματος, καθόσον αρκεί η αντικειμενική αντίληψη της εν λόγω χρηματικής ικανοποίησης ανεξάρτητα από υποκειμενικά στοιχεία και χωρίς διείσδυση του δικαστή στον ψυχικό κόσμο του παθόντος. Η ευνοϊκή για το δράστη της αδικοπραξίας παραδοχή ότι αυτός απαλλάσσεται από το τυχαίο γεγονός ότι το θύμα της αδικοπραξίας δεν δύναται να συναισθανθεί πόνο, λύπη και στενοχωρία δεν δύναται να γίνει αποδεκτή από την έννομη τάξη. Αντιθέτως, ορθότερη φαίνεται η άποψη επιδίκασης υπέρ του παθόντος χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης, ασχέτως του αν η θέση αυτή ενδεχομένως να μη συμφωνεί με το σκοπό της χρηματικής ικανοποίησης που κατευθύνεται σε χρηματική προς το θύμα παροχή για την ψυχική του ανακούφιση από την εις βάρος του αδικοπραξία (ιδ. Αθ. Κρητικό, ό.π. σ. 587-588). 

[…]

ΙΙΙ. Με την υπό κρίση αγωγή τους οι ενάγοντες εκθέτουν ότι από αποκλειστική υπαιτιότητα (αμέλεια) του μη διαδίκου ….. οδηγού του με αριθμό κυκλοφορίας οχήματος, το οποίο ήταν ασφαλισμένο κατά το χρόνο του ατυχήματος για τις προς τους τρίτους προκαλούμενες ζημίες από την λειτουργία του στην εναγομένη ασφαλιστική εταιρεία, έγινε αυτοκινητικό ατύχημα στον τόπο, τον χρόνο και με τις συνθήκες που περιγράφουν στην αγωγή τους, με συνέπεια την ολοσχερή καταστροφή του με αριθμό κυκλοφορίας ΙΧΕ οχήματος ιδιοκτησίας του πρώτου ενάγοντος, το οποίο οδηγούσε ο ίδιος με συνεπιβαίνουσα την εγκυμονούσα δεύτερη ενάγουσα, καθώς και το σωματικό τραυματισμό της τελευταίας, συνεπεία του οποίου προκλήθηκε ακολούθως πρόωρος τοκετός των ως άνω δύο τέκνων των εναγόντων, ως εξειδικεύεται στην ένδικη αγωγή. Επί τη βάσει του ως άνω ιστορικού (…) οι ενάγοντες ζητούν Ι) να υποχρεωθεί η εναγομένη να καταβάλει Ι) στον πρώτο ενάγοντα ατομικά α) το ποσό των 26.000€ για την ολοσχερή καταστροφή του ΙΧΕ αυτοκινήτου ιδιοκτησίας του με ταυτόχρονη απόδοση στην εναγομένη των υπολειμμάτων του και επικουρικώς το ποσό των 26.557,65€ για αποκατάσταση των υλικών ζημιών του (21.357,65 €) και μείωση της εμπορικής αξίας του συνεπεία της σύγκρουσης (5.200€), β) το ποσό των 5.000€ ως χρηματική ικανοποίηση της ηθικής του βλάβης, συνισταμένης στη στενοχωρία που βίωσε εξαιτίας αφενός της διακινδύνευσης της ζωής των τέκνων του συνεπεία του προώρου τοκετού τους και παραμονής τους στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας ιδιωτικής κλινικής και αφετέρου της μειωμένης επαφής με αυτά λόγω της νοσηλείας τους στην ως άνω μονάδα για χρονικό διάστημα ενός μηνός, γ) το ποσό των 2.254€ ως δαπάνη μίσθωσης οχήματος, δ) το ποσό των 62€ ως δαπάνη μεταφοράς οχήματος, ήτοι το συνολικό ποσό των 33.316€, 2) στη δεύτερη ενάγουσα ατομικά το ποσό των 7.500€ ως χρηματική ικανοποίηση της ηθικής της βλάβης, συνεπεία του σωματικού τραυματισμού της συνισταμένου σε αποκόλληση πλακούντα, εξαιτίας του οποίου προεκλήθη πρόωρος τοκετός των τέκνων της αλλά και για τη στενοχωρία που βίωσε εξαιτίας της παραμονής τους στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας και συνακόλουθα της μειωμένης επαφής της ιδίας με αυτά για χρονικό διάστημα ενός μηνός, 3) σε αμφότερους τους ενάγοντες, υπό την ιδιότητά τους ως συνασκούντων τη γονική μέριμνα των ανηλίκων τέκνων τους, το ποσό των 10.000 € για εν έκαστο αυτών, ως χρηματική ικανοποίηση της ηθικής τους βλάβης και ΙΙ) να αναγνωριστεί η υποχρέωση της εναγομένης να καταβάλει, ως χρηματική ικανοποίηση ηθικής βλάβης κατά τα ανωτέρω, το ποσό των 5.000€ στον πρώτο ενάγοντα ατομικά, το ποσό των 7.500€ στη δεύτερη ενάγουσα ατομικά και το ποσό των 10.000€ για εν έκαστο των ως άνω ανηλίκων τέκνων στον πρώτο και δεύτερη των εναγόντων υπό την ως άνω ιδιότητά τους, να κηρυχθεί η εκδοθησομένη απόφαση προσωρινώς εκτελεστή, καθώς και να καταδικαστεί η εναγόμενη στα δικαστικά τους έξοδα. Με το ως άνω περιεχόμενο και αιτήματα, η υπό κρίση αγωγή, παραδεκτώς εισάγεται προς εκδίκαση από το παρόν Δικαστήριο, (…) πλην α) του αιτήματος επιδίκασης χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης του πρώτου ενάγοντος, το οποίο τυγχάνει μη νόμιμο σύμφωνα με τα αναλυτικώς εκτιθέμενα στη μείζονα (υπό στοιχεία Ι) της παρούσης, καθόσον αυτός, καίτοι αναμφίβολα δοκίμασε ψυχικό πόνο και στενοχωρία, συνεπεία του ως άνω προώρου τοκετού και της βλάβης της υγείας των τέκνων του, η ηθική αυτή βλάβη είναι έμμεση και δεν αποκαθίσταται, β) του αιτήματος επιδίκασης χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης της δεύτερης ενάγουσας καθ' ο μέρος αυτό συνίσταται αντιστοίχως στον ψυχικό πόνο και στενοχωρία της συνεπεία της βλάβης της υγείας των τέκνων της, τυγχάνον ωστόσο νόμιμο καθ' ο μέρος ερείδεται στη δική της σωματική βλάβη λόγω αποκόλλησης πλακούντα και πρόωρου τοκετού και γ) (…). 

[…]

VI. (…) αποδείχτηκαν τα ακόλουθα πραγματικά περιστατικά: Την 29.10.2024 και ώρα περίπου 19:40 ο πρώτος ενάγων οδηγούσε το με αριθμό κυκλοφορίας …. ΙΧΕ   όχημα ιδιοκτησίας του, με καθήμενη στη θέση του συνοδηγού τη δεύτερη ενάγουσα, κινούμενος στην περιοχή του Πειραιά Αττικής και συγκεκριμένα επί της οδού Α.**, η οποία τυγχάνει μονής κατεύθυνσης με μία λωρίδα κυκλοφορίας, εντός των προβλεπόμενων από τον Κώδικα Οδικής Κυκλοφορίας ορίων ταχύτητας προσεγγίζοντας τη συμβολή αυτής με την οδό Μ.** και με πρόθεση επί της ως άνω συμβολής να συνεχίσει την ευθεία πορεία του. Κατά τον ίδιο τόπο και χρόνο ο … οδηγούσε το με αριθμό κυκλοφορίας …..   ΙΧΕ αυτοκίνητο ιδιοκτησίας του, το οποίο ήταν ασφαλισμένο κατά το χρόνο του ατυχήματος για την πρόκληση ζημιών σε τρίτους από την λειτουργία του στην εναγομένη ασφαλιστική εταιρία, κινούμενος επί της οδού Μ.**, προσεγγίζοντας τη συμβολή αυτής με την προμνησθείσα οδό Α.** Προ του σημείου όπου η οδός Μ.** διασταυρώνεται με την οδό Α.** (ισόπεδος οδικός κόμβος), είναι τοποθετημένες επί της οδού Μ.** δύο ρυθμιστικές πινακίδες (στην αριστερή και δεξιά πλευρά του οδοστρώματος αντίστοιχα) υποχρεωτικής διακοπής πορείας P-2 (STOP) για την ρύθμιση της κυκλοφορίας των κινούμενων επί της ως άνω οδού οχημάτων. Όταν ο τελευταίος ως άνω οδηγός έφτασε προ της διασταύρωσης της οδού Μ.** (στην οποία εκινείτο) με την οδό Α.**, δεν ακινητοποίησε το όχημα που οδηγούσε προ των ανωτέρω ρυθμιστικών πινακίδων υποχρεωτικής διακοπής πορείας P-2 (STOP) που ρύθμιζαν την κυκλοφορία των οχημάτων επί της οδού Μ.**, δεν έλεγξε την κυκλοφορία των οχημάτων επί της οδού Α*, δεν αντιλήφθηκε το κινούμενο επ' αυτής ως άνω όχημα ιδιοκτησίας του πρώτου ενάγοντος, στο οποίο όφειλε να παραχωρήσει προτεραιότητα, αλλά εισήλθε στην οδό Α.** χωρίς να ανακόψει ταχύτητα, με αποτέλεσμα να επιπέσει με το εμπρόσθιο μέρος του οχήματός του στο εμπρόσθιο αριστερό μέρος του ΙΧΕ ιδιοκτησίας του πρώτου ενάγοντος. Συνεπεία της ως άνω σύγ­κρουσης, το όχημα ιδιοκτησίας του πρώτου ενάγοντος περιστράφηκε δεξιόστροφα, ενώ το ασφαλισμένο στην εναγομένη ΙΧΕ όχημα, εκτρεπόμενο προς τα ελαφρώς αριστερά εν σχέσει με την πορεία του, προσέκρουσε στην αριστερή πλευρά του υπ’ αριθ. κυκλοφορίας …… οχήματος, το οποίο τύγχανε σταθμευμένο στο δεξιό άκρο του οδοστρώματος (εν σχέσει με την πορεία κίνησης των οχημάτων) της οδού Α.**, στο ύψος μετά τη συμβολή αυτής με την οδό Μ.** Ως προελέχθη, η εναγομένη, με δήλωση του πληρεξουσίου δικηγόρου της στο ακροατήριο του Δικαστηρίου που καταχωρήθηκε στα ταυτάριθμα με την παρούσα απόφαση πρακτικά, δηλώνει ότι συνομολογεί τα εκτιθέμενα στην ένδικη αγωγή πραγματικά περιστατικά αναφορικά με την πρόκληση του ένδικου ατυχήματος, ενώ σε κάθε περίπτωση οι ως άνω συνθήκες του ατυχήματος προκύπτουν από το σύνολο του προσκομιζόμενου αποδεικτικού υλικού και ιδίως από βιντεοληπτικό υλικό από τον τόπο του ατυχήματος, προσκομιζόμενο σε μορφή usb-stick αλλά και σε φωτογραφικά καρέ, στο οποίο έχει καταγραφεί η ένδικη σύγκρουση. Ενόψει των αποδειχθέντων πραγματικών περιστατικών, η ένδικη σύγκρουση οφείλεται σε αποκλειστική υπαιτιότητα του οδηγού του ασφαλισμένου στην εναγομένη οχήματος, ο οποίος κατά παράβαση των άρθρων 4 § 3, 12 § l , 19 §§ 1, 2 και 3 και 26 § 1 και 4 ν. 2696/1999 (ΚΟΚ), παραβάσεις που συνδέονται αιτιωδώς με το ως άνω ατύχημα, καθώς και από έλλειψη της προσοχής που όφειλε και μπορούσε να καταβάλει ως μέσος συνετός οδηγός, προκάλεσε την ένδικη σύγκρουση.

Συνέπεια του ένδικου ατυχήματος ήταν να προκληθούν υλικές βλάβες επί του ΙΧΕ οχήματος ιδιοκτησίας του πρώτου ενάγοντος, για την αποκατάσταση των οποίων υποχρεούτο να καταβάλει:[…]

Περαιτέρω, η δεύτερη ενάγουσα, κατά το χρόνο του ατυχήματος διένυε την 31η εβδομάδα δίδυμης κυήσεως με αναμενόμενη ημερομηνία τοκετού την 29.12.2024 και ειδικότερα συνεπέβαινε στο ζημιωθέν όχημα στα πλαίσια επιστροφής στην οικία της μετά από επίσκεψη στο κείμενο επί της οδού … στον Πειραιά ιατρείο του γυναικολόγου της, που είχε λάβει χώρα στις 18.30 της ίδιας ημέρας. Συνεπεία της σύγκρουσης υπέστη αποκόλληση πλακούντα και εξαιτίας αυτής γέννησε πρόωρα στις 2.11.2024 στην ιδιωτική γυναικολογική μαιευτική κλινική «…», η δε ως άνω σωματική της βλάβη και συνακόλουθα ο πρόωρος τοκετός, δεδομένης και της απολύτως φυσιολογικής εξέλιξης της κυήσεώς της μέχρι το ως άνω χρονικό σημείο, συνδέονται αιτιωδώς με το ένδικο ατύχημα, όπως προκύπτει και από την προσκομιζόμενη από 14.11. 2024 ιατρική βεβαίωση του γυναικολόγου της … . (…) Τα νεογνά νοσηλεύτηκαν στη μονάδα εντατικής νοσηλείας νεογνών (ΜΕΝΝ) της ως άνω κλινικής από τη γέννησή τους μέχρι την 4.12.2024 και συγκεκριμένα το γεννηθέν με βάρος γέννησης 1900 γρ άρρεν τέκνο παρουσίασε αναπνευστική δυσχέρεια και αναιμία προωρότητας, ενώ χρειάστηκε να γίνει ανάνηψη αυτού αμέσως μετά τον τοκετό, το δε θήλυ τέκνο γεννήθηκε με βάρος γέννησης 1630 γρ. παρουσιάζον ομοίως αναπνευστική δυσχέρεια και αναιμία προωρότητας (Ιδ. προσκομιζόμενες από 4.12.2024 περιλήψεις ιστορικών νοσηλείας νεογνών σε συνδυασμό με τα ενημερωτικά σημειώματα- εξιτήρια των ως άνω τέκνων από την ως άνω ιδιωτική μαιευτική κλινική). Περαιτέρω, στα πλαίσια της νοσηλείας τους τα νεογνά υπεβλήθησαν σε σωρεία ιατρικών εξετάσεων, ενώ οι ενάγοντες λόγω πρωτοκόλλου της ως άνω κλινικής προς αποφυγή διασποράς λοιμώξεων, πραγματοποιούσαν έκαστος δύο επισκέψεις διάρκειας 10 λεπτών ημερησίως. Επισημαίνεται ότι από το προσκομιζόμενο από τους ενάγοντες αποδεικτικό υλικό σε συνδυασμό και με την ανωμοτί κατάθεση της δεύτερης ενάγουσας ενώπιον του ακροατηρίου του παρόντος δικαστηρίου (ιδ. ταυτάριθμα της παρούσας πρακτικά δημόσιας συνεδρίασης) δεν προκύπτει ότι συνεπεία της ως άνω προωρότητας, η οποία αναπόδραστα συνεπάγεται κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας ανάγκη αυξημένης παρακολούθησης της γνωστικής και κινητικής τους ανάπτυξης μέχρι περίπου τη νηπιακή τους ηλικία, έχουν υποστεί οποιαδήποτε περαιτέρω τυχόν επιπλοκή της υγείας τους με μακροχρόνιες επιπτώσεις.

Σε συνέχεια των ανωτέρω, εκτός από τις προαναφερόμενες περιουσιακές ζημίες, το Δικαστήριο, σταθμίζοντας τις συνθήκες υπό τις οποίες έλαβε χώρα το ένδικο ατύχημα, την αποκλειστική υπαιτιότητα του οδηγού του ασφαλισμένου στην εναγομένη οχήματος αναφορικά με την πρόκληση του ένδικου ατυχήματος, και την κοινωνική και οικονομική κατάσταση των διαδίκων φυσικών προσώπων, καθώς η ευθύνη της ασφαλιστικής εταιρίας είναι εγγυητική (ιδ. για τα ως άνω κριτήρια, Κορνηλάκη, Επίτομο Ειδικό Ενοχικό Δίκαιο, εκδ. 2000, σ. 434), κρίνει ότι πρέπει α) να υποχρεωθεί η εναγομένη να καταβάλει στη δεύτερη ενάγουσα ατομικά το ποσό των 7.500€ και να αναγνωριστεί η υποχρέωσή της να της καταβάλει το ποσό των 2.500€ και β) να υποχρεωθεί η εναγομένη να καταβάλει στους δύο ενάγοντες υπό την ιδιότητά τους ως ασκούντων από κοινού τη γονική μέριμνα των ανήλικων τέκνων τους … και … το ποσό των 10.000€ και να αναγνωριστεί η υποχρέωσή της να τους καταβάλει το ποσό των 2.000€ για εν έκαστο των ανηλίκων, ως χρηματική ικανοποίηση για την ηθική βλάβη που έκαστος εκ των ανωτέρω υπέστη λόγω του προκληθέντος εκ του ένδικου ατυχήματος ως άνω αναφερόμενου σωματικού τραυματισμού του, απορριπτομένου του σχετικού κονδυλίου ως προς το υπερβάλλον αιτούμενο ποσό ως ουσία αβάσιμου.

[…]

ΣΧΟΛΙΟ

Χρηματική ικανοποίηση ηθικής βλάβης κυοφορούμενων προώρως γεννηθέντων συνεπεία αυτοκινητικού ατυχήματος

Η δημοσιευόμενη υπ’ αριθμόν 4794/2025 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών επεδίκασε χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης σε δίδυμα βρέφη, τα οποία γεννήθηκαν πρόωρα (περί την 31η εβδομάδα κύησης) συνεπεία αυτοκινητικού ατυχήματος. Το δικαστήριο δέχθηκε ότι οι ανήλικοι υπέστησαν ηθική βλάβη λόγω του προκληθέντος εκ του ατυχήματος σωματικού τραυματισμού τους. Πρόκειται, κατ’ ουσίαν, για χρηματική ικανοποίηση κυοφορούμενων, προώρως γεννηθέντων συνεπεία αυτοκινητικού ατυχήματος, για την ηθική βλάβη που υπέστησαν λόγω του προκληθέντος από το ατύχημα σωματικού τραυματισμού τους και της συνακόλουθης βλάβης της υγείας τους. Ειδικότερα, εξαιτίας της σύγκρουσης, προκλήθηκε σωματικός τραυματισμός της μητέρας τους, συνιστάμενος στην αποκόλληση του πλακούντα, που επέφερε τον πρόωρο τοκετό. Αμέσως μετά τη γέννηση των ανηλίκων και κατά τη νεογνική περίοδο, εκδηλώθηκαν επιβλαβείς για την υγεία τους συνέπειες της προωρότητας, καθώς ο ένας εξ αυτών χρειάστηκε ανάνηψη αμέσως μετά τον τοκετό, αμφότεροι παρουσίασαν αναπνευστική δυσχέρεια και αναιμία προωρότητας και νοσηλεύθηκαν σε ΜΕΝΝ επί ένα μήνα, κατά τη διάρκεια του οποίου υποβλήθηκαν σε πλήθος ιατρικών εξετάσεων, ενώ είχαν περιορισμένη επαφή με τους γονείς τους (μπορούσαν να δεχθούν μόνον δύο ολιγόλεπτες επισκέψεις τους καθημερινά). Στην απόφαση επισημαίνεται ότι η ως άνω προωρότητα συνεπάγεται μεν αναπόδραστα, κατά τα διδάγματα της κοινής πείρας, ανάγκη αυξημένης παρακολούθησης της γνωστικής και κινητικής τους ανάπτυξης μέχρι περίπου τη νηπιακή τους ηλικία, χωρίς όμως να προκύπτει από το αποδεικτικό υλικό ότι, συνεπεία αυτής, έχουν υποστεί οποιαδήποτε περαιτέρω τυχόν επιπλοκή της υγείας τους με μακροχρόνιες επιπτώσεις. 

Ο κυοφορούμενος, πριν από τη γέννησή του, αποτελεί μέρος του μητρικού σώματος και όχι φυσικό πρόσωπο (ΑΚ 35). Εάν όμως γεννηθεί ζωντανός, θεωρείται ως υπάρξας αναδρομικώς από τον χρόνο της σύλληψης, κατ’ εφαρμογήν του πλάσματος δικαίου της ΑΚ 361, και έχει, μεταξύ άλλων, αξίωση αποζημίωσης και χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης για προσβολές που προξενήθηκαν στην υγεία και τη σωματική του ακεραιότητα διαρκούσης της κυοφορίας του (ΑΚ 36, 57, 59, 914, 932)2. Εν προκειμένω, ο σωματικός τραυματισμός των δίδυμων ανηλίκων (βρεφών, κατά τον χρόνο έγερσης της αγωγής και έκδοσης της απόφασης) προκλήθηκε διαρκούσης της κυήσεως και οι συνέπειες αυτού εκδηλώθηκαν μετά τη γέννηση (οι επιβλαβείς κατά τα άνω συνέπειες της προωρότητας). Ειδικώς πάντως για το ζήτημα της αξίωσης αποζημίωσης (και χρηματικής ικανοποίησης) από αδικοπραξία στις προαναφερθείσες περιπτώσεις, έχει υποστηριχθεί η γνώμη ότι δεν είναι αναγκαία η εφαρμογή της ΑΚ 36, δεδομένου ότι, ακόμα και αν το ζημιογόνο γεγονός έχει συμβεί κατά τη διάρκεια της κύησης και συντρέχει η προϋπόθεση της παράνομης και υπαίτιας συμπεριφοράς, οι προϋποθέσεις της αξίωσης αποζημίωσης συμπληρώνονται μόνο μετά τη γέννηση ζώντος και την έναρξη ύπαρξης φυσικού προσώπου, διότι τότε επέρχεται η ζημία (ζημία επέρχεται μόνον όταν υπάρξει πρόσωπο)· κατ’ ακολουθίαν, υποστηρίζεται ότι, επειδή μόνο μετά τη γέννηση του προσώπου μπορεί να γεννηθούν οι αξιώσεις αποζημίωσης και χρηματικής ικανοποίησης, δεν υπάρχει λόγος να θεωρείται το πρόσωπο αναδρομικώς υπάρχον κατά τον χρόνο του ζημιογόνου γεγονότος μέσω του πλάσματος της ΑΚ 363. 

Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης αποσκοπεί στην αποκατάσταση της ψυχικής ηρεμίας, στην ψυχική ανακούφιση και την ηθική παρηγορία ενός προσώπου που έχει υποστεί μη αποτιμητή σε χρήμα ζημία (ΑΚ 299) στην ηθική, πνευματική ή σωματική συγκρότησή του, εξαιτίας προσβολής περιουσιακού ή μη έννομου αγαθού του (ΑΚ 932)4. Παρέχεται όμως όχι μόνον ως αντιστάθμισμα προς άμβλυνση του ψυχικού άλγους του θιγέντος, αλλά και προς αποκατάσταση in statu quoante της ηθικής και κοινωνικής ισορροπίας που διαταράχθηκε με την αδικοπραξία, σύμφωνα με τις επιταγές της επανορθωτικής δικαιοσύνης. Υπηρετεί, συνεπώς, τον διττό σκοπό της ικανοποίησης τόσο του υποστάντος την ηθική βλάβη όσο και του αισθήματος δικαίου5.

Σύμφωνα με άποψη μέρους της –παλαιότερης κυρίως– νομολογίας, η οποία φαίνεται πάντως να εξακολουθεί να είναι κρατούσα στις περιπτώσεις απαιτήσεων λόγω ψυχικής οδύνης6, η επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης προϋποθέτει υπαρκτή και διαμορφωμένη ηθική προσωπικότητα, κατά τέτοιον τρόπο ώστε το πρόσωπο να μπορεί να δέχεται ψυχικές συγκινήσεις και επιδράσεις από τον εξωτερικό κόσμο και να είναι σε θέση να αντιλαμβάνεται τις συνέπειες της τελεσθείσας εις βάρος του άδικης πράξης, καθώς και να αισθάνεται ψυχικό άλγος από αυτήν (υποκειμενική αντίληψη περί ηθικής βλάβης)7. Στις περιπτώσεις όμως του κυοφορούμενου (που δεν υπάρχει ως πρόσωπο κατά τον χρόνο της προσβολής και δεν μπορεί να δεχθεί συγκινήσεις) και των ανηλίκων πολύ μικρής ηλικίας (βρεφών και νηπίων, που έχουν ατελή συναισθηματική ανάπτυξη) έχει υιοθετηθεί η κατασκευή της μέλλουσας ή αποθετικής ηθικής βλάβης (ιδίως υπό τη μορφή της ψυχικής οδύνης), ώστε να καθίσταται δυνατή η επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης σε αυτούς για το ψυχικό άλγος που θα νιώσουν κατά τη συνήθη πορεία των πραγμάτων, όταν θα φθάσουν σε ηλικία που θα μπορούν να αισθανθούν ψυχικό πόνο από την προσβολή8.

Αντιθέτως, σύμφωνα με την αντικειμενική αντίληψη περί ηθικής βλάβης, η οποία φαίνεται να υιοθετείται ως ορθότερη από την πιο πρόσφατη νομολογία –καίτοι όχι άνευ αποκλίσεων υπέρ της παλαιότερης–9, η επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης θα πρέπει να είναι δυνατή και στις περιπτώσεις όσων δεν είναι σε θέση υποκειμενικά να αντιληφθούν ή να αισθανθούν τη ζημία τους (λ.χ. πνευματικώς ή ψυχικώς ασθενείς, τελούντες σε κατάσταση άγρυπνου κώματος, ανήλικοι πολύ μικρής ηλικίας)10. Τούτο υπαγορεύεται από τον σκοπό που η χρηματική ικανοποίηση επιτελεί, ο οποίος, όπως προαναφέρθηκε, συνίσταται στην αποκατάσταση όχι μόνον της τρωθείσας ψυχικής ισορροπίας του προσώπου αλλά και της διαταραχθείσας από την αδικοπραξία ηθικής και κοινωνικής ισορροπίας, της κοινωνικής ειρήνης και του αισθήματος δικαίου. Υπό το πρίσμα αυτής της προσέγγισης, καθίσταται μη αναγκαία η επίκληση της κατασκευής περί μέλλουσας ή αποθετικής ηθικής βλάβης για την επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης στις ως άνω περιπτώσεις11. Το υποκειμενικό δε κριτήριο, που καλεί τον εφαρμοστή του δικαίου να εισδύει στον ψυχοσυναισθηματικό κόσμο του εκάστοτε παθόντος, καταλήγει σε μη ανεκτά για την έννομη τάξη αποτελέσματα, καθώς τελεί σε προφανή ανακολουθία προς τη συνταγματική επιταγή περί σεβασμού και προστασίας της αξίας και της προσωπικότητας του ανθρώπου, οι οποίες θίγονται από την προσβολή. Εξάλλου, σύμφωνα με την υπ’ αριθμόν 1059/2017 απόφαση του Αρείου Πάγου, –η οποία τάχθηκε σαφώς υπέρ της αντικειμενικής αντίληψης, απορρίπτοντας κάθε υποκειμενικό κριτήριο12–, στις περιπτώσεις που οφείλεται χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης υπάρχει ταυτόχρονα προσβολή της προσωπικότητας (ΑΚ 57, 59), η οποία γίνεται αντιληπτή αντικειμενικά, δίχως να ενδιαφέρει η υποκειμενική αντίληψη ή η ικανότητα βίωσης συναισθημάτων εκ μέρους του παθόντος. Ειδικότερα, η εν λόγω απόφαση, ενστερνιζόμενη απόψεις που είχαν ήδη διατυπωθεί στο παρελθόν σε θεωρία και νομολογία13, τόνισε ότι: «Διαφορετικά, εκείνος που τον ζημίωσε ωφελείται από το συμπτωματικό γεγονός ότι ο δικαιούχος της χρηματικής ικανοποίησης δεν μπορεί, επί του παρόντος ή και μόνιμα, να αντιληφθεί τη βλάβη που υπέστη. Αντίθετη άποψη ότι για την κατάφαση της αξίωσης για καταβολή χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης απαιτείται, κατά το άρθρο 932 ΑΚ, να συντρέχει και το υποκειμενικό στοιχείο, δηλαδή να πρέπει ο παθών να έχει την ικανότητα να αισθανθεί την ηθική βλάβη και να ικανοποιηθεί από τη χρηματική ικανοποίηση γι’ αυτήν, θα κατέληγε σε μη ανεκτά για την έννομη τάξη αποτελέσματα, αφού το ίδιο εξωτερικό γεγονός θα έχει διαφορετική μεταχείριση στον υγιή και π.χ. στον πνευματικά ανάπηρο, ενώ θα ήταν και ασυνεπές από τη στιγμή που γίνεται πάγια δεκτό ότι είναι δυνατό να επιδικαστεί τέτοια χρηματική ικανοποίηση και στα νομικά πρόσωπα. […] Ειδικότερα, με βάση μια από τις αρχές του δικαίου της αποζημίωσης που διέπει το ελληνικό δίκαιο, κανείς δεν μπορεί να επικαλεστεί μία δική του παρανομία για να απαλλαγεί από την υποχρέωσή του να αποκαταστήσει τη ζημία που προήλθε από αυτήν την παρανομία».

Η δημοσιευόμενη υπ’ αριθμόν 4794/2025 απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών, καίτοι δεν ακολουθεί την εδώ υποστηριζόμενη άποψη περί του διττού σκοπού της χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης, προκρίνει ως ορθότερη την αντικειμενική θεώρηση της ηθικής βλάβης. Ειδικότερα, δέχεται στη μείζονα πρότασή της ότι «αρκεί η αντικειμενική αντίληψη (…) ανεξάρτητα από υποκειμενικά στοιχεία και χωρίς διείσδυση του δικαστή στον ψυχικό κόσμο του παθόντος. Η ευνοϊκή για το δράστη της αδικοπραξίας παραδοχή ότι αυτός απαλλάσσεται από το τυχαίο γεγονός ότι το θύμα της αδικοπραξίας δεν δύναται να συναισθανθεί πόνο, λύπη και στενοχωρία δεν δύναται να γίνει αποδεκτή από την έννομη τάξη. Αντιθέτως, ορθότερη φαίνεται η άποψη επιδίκασης υπέρ του παθόντος χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης, ασχέτως του αν η θέση αυτή ενδεχομένως να μη συμφωνεί με το σκοπό της χρηματικής ικανοποίησης που κατευθύνεται σε χρηματική προς το θύμα παροχή για την ψυχική του ανακούφιση από την εις βάρος του αδικοπραξία» και επιδικάζει χρηματική ικανοποίηση στα δίδυμα βρέφη για την ηθική βλάβη που υπέστησαν λόγω του προκληθέντος εκ του ατυχήματος σωματικού τραυματισμού τους. Καθίσταται σαφές ότι η απόφαση επιδικάζει χρηματική ικανοποίηση σε πρόσωπα μη δυνάμενα, λόγω της ηλικίας τους, να αισθανθούν ψυχική ανακούφιση-ικανοποίηση από την καταβολή του ποσού και τα οποία, κατά τον κρίσιμο χρόνο της προσβολής και της επέλευσης των συνεπειών της, είτε ήταν ανύπαρκτα, είτε διέθεταν την ατελή ψυχοσυναισθηματική ανάπτυξη των νεογνών, άρα, δεν ήταν σε θέση να αντιληφθούν τις συνέπειες της εις βάρος τους προσβολής και να αισθανθούν ψυχικό άλγος· τα πρόσωπα αυτά μάλιστα, κατά πάσα πιθανότητα, δεν πρόκειται να δοκιμάσουν τέτοιο πόνο ούτε στο μέλλον, αφού, όπως αποδείχθηκε, δεν προέκυψε ότι η ζημία που υπέστησαν θα έχει μακροχρόνιες επιπτώσεις. Με τον τρόπο αυτόν, η δημοσιευομένη ορθώς, σύμφωνα με τις προπαρατεθείσες σκέψεις, αποσυνδέει την επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης σε κυοφορούμενους, νεογνά και βρέφη όχι μόνον από την υποκειμενική αντίληψη περί ηθικής βλάβης, αλλά και από την κατασκευή της αποθετικής ή μέλλουσας ηθικής βλάβης, υιοθετώντας την αντικειμενική προσέγγιση.

ΧΡΙΣΤΙΝΑ ΚΑΤΣΟΓΙΑΝΝΟΥ

Δικηγόρος – Δ.Ν.

• 1

  Βλ. Γ. Μπαλή, ΓενΑρχΑΔ[8],  § 12, σ. 35· Ι. Καρακατσάνη, σε ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, άρθρα 35 αριθ. 2-4 και 36 αριθ. 1, 3 και 4.

• 2

  Βλ. Ι. Καρακατσάνη, σε ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, άρθρο 36 αριθ. 9· Απ. Γεωργιάδη, ΓενΑρχΑΔ[5], § 9 αριθ. 13-14· Ι. Σπυριδάκη, ΓενΑρχΑΔ[3], αριθ. 78.3· Αθ. Παπαχρίστου/Γ. Λαδογιάννη, σε ΑΚ Γεωργιάδη/Στα­θό­πουλου[2], άρθρο 36 αριθ. 19· επίσης Κ. Παντελίδου, ΓενΑρχΑΔ[2], σ. 62-63 (με παραπομπή σε σχετική γερμανική νομολογία).

• 3

  Βλ. Αικ. Φουντεδάκη, Φυσικό πρόσωπο και προσωπικότητα στον ΑΚ, σ. 53 επ.· την ίδια, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 36 αριθ. 21. 

• 4

  Βλ. Απ. Γεωργιάδη, ΕγχΕιδΕνοχΔικ[2], § 47 αριθ. 16· τονίδιο, σε ΑΚ Γεωργιάδη/Σταθόπουλου, άρθρο 932 αριθ. 9· Μ. Σταθόπουλο, ΓενΕνοχΔίκ[5], § 8 αριθ. 57 επ.· Ι. Σπυριδάκη, ΓενΑρχΑΔ[3], αριθ. 130.5.1· Ι. Καράκωστα, Το δίκαιο των αδικοπραξιών, σ. 226· Στ. Πατεράκη, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σ. 51 επ. (όπου και αναλυτική παράθεση των θεωριών περί την νομική φύση της χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης)· Γ. Γεωργιάδη, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 932 αριθ. 2· Β. Περάκη, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 299 αριθ. 1 και 6. 

• 5

  Βλ. Αθ. Παπαχρίστου, Η προστασία της προσωπικότητας και το άρθρο 299 ΑΚ, ΤοΣ 1981. 42· Ι. Καράκωστα, Ικανοποίηση της μη περιουσιακής ζημίας και νομολογία, ΝοΒ 1986. 1385· Μ. Σταθόπουλο, ΓενΕνοχΔίκ[5], § 8 αριθ. 63· Στ. Πατεράκη, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σ. 70.

• 6

  Βλ. σχετ. Δ. Παπαδοπούλου-Κλαμαρή, Χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης πνευματικά ανάπηρου ατόμου, ΚριτΕ 1997. 263, ιδ. 278-280 και Β. Περάκη, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 299 αριθ. 17-18.

• 7

  Βλ. Β. Περάκη, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 299 αριθ. 16-18 (όπου και παραπομπές στη σχετική νομολογία επί πνευματικώς ασθενών)· Στ. Πατεράκη, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σ. 133 επ., ιδ. 137 επ. (ιδίως για την περίπτωση της ψυχικής οδύνης νηπίων) και 266-274 (για την ηθική βλάβη και ψυχική οδύνη διανοητικώς ασθενών, κυοφορούμενων και ανηλίκων πολύ μικρής ηλικίας)· Μ. Περτσελάκη, Η αποζημίωση λόγω αδικοπραξίας, σ. 278 επ.

• 8

  Βλ. Γ. Γεωργιάδη, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 932 αριθ. 15-16 και Β. Περάκη, σε Γεωργιάδη ΣΕΑΚ Ι[2], άρθρο 299 αριθ. 15, όπου και περαιτέρω παραπομπές· αναλυτ. Δ. Κλαβανίδου, Χρηματική ικανοποίηση νηπίου και κυοφορουμένου λόγω ψυχικής οδύνης κατ’ άρθρ. 932 εδ. γ΄, ΕπισκΕΔ 2000, 71-76.

• 9

  Βλ. σχετ. Χρ. Κατσογιάννου, σε Τ. Κοσμίδη (επιμ.), Αγωγές ΕιδΕνοχΔικ[2], σ. 1090-1092 (υποσημ. 1249-1250).

• 10

  Βλ. Μ. Περτσελάκη, Η αποζημίωση λόγω αδικοπραξίας, σ. 280-281· περαιτέρω Β. Περάκη, Ικανότητα ή αδυναμία βίωσης συναισθημάτων και χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης ή ψυχικής οδύνης, Παρατηρήσεις στις ΑΠ 1059/2017 και ΜΕφ Θρ 395/2017 ΝοΒ 2018. 56. 

• 11

  Βλ. και Στ. Πατεράκη, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σ. 142.

• 12

  Βλ. ΑΠ 1059/2017 ΝοΒ 2018. 42 με παρατ. Β. Περάκη (επιδίκαση χρηματικής ικανοποίησης λόγω ηθικής βλάβης σε πρόσωπο που βρισκόταν σε κατάσταση άγρυπνου κώματος συνεπεία βαρέως τραυματισμού).

• 13

  Βλ. ιδίως Αθ. Κρητικό, Αποζημίωση από αυτοκινητικά ατυχήματα5, τ. Ι, § 20 αριθ. 8 και 10 (ήδη από την πρώτη έκδοση του έτους 1987, σ. 308)· Στ. Πατεράκη, Η χρηματική ικανοποίηση λόγω ηθικής βλάβης, σ. 269 επ.· Ι. Σπυριδάκη, Θέματα ηθικής βλάβης (ιδίως στα αυτοκινητικά ατυχήματα), σ. 17, 50 επ., ιδ. 53· Δ. Παπαδοπούλου-Κλαμαρή, ΚριτΕ 1997. 280-282, 287 επ. και ενδεικτ. από τη νμλγ.: ΑΠ 1273/2013, ΑΠ 416/2012 ΤΝΠ Qualex· ΕφΠειρ 102/2011 ΠειρΝ 2011. 156 με παρατ. Θ. Μερσίνη· ΕφΛ 919/2005 ΕΣυγκΔ 2006. 283· ΕφΝαυπλ 147/2004 ΕΣυγκΔ 2004. 355· ΠΠρΑθ 5990/2008 ΧρΙδΔ 2012. 597.