† Γεώργιος Κοσμάς 

(1932 - 2026)

Μνήμης άξιος

Υπηρέτησε

την Δημοκρατία και την Δικαιοσύνη

Αποχαιρετίσαμε στις 14.3.2026, ημέρα «λαμπράδες γιομάτη», τον Γεώργιο Κοσμά, Δικαστή ακέραιο, με ηθικό ανάστημα. Αγωνίσθηκε σύμφωνα με την συνείδησή του για την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και πριν από πενήντα έξι (56) χρόνια, ίδιες περίπου ανοιξιάτικες ημέρες με το τέλος του, περιελαμβάνετο στους κατηγορούμενους «στην δίκη των 34».

Γεννήθηκε στην Αθήνα το έτος 1932 και υπήρξε μαθητής στο Η΄ Γυμνάσιο Αρρένων στα Πατήσια, στο οποίο φοιτούσε και ο Πρόεδρος του Συμβουλίου της Επικρατείας Βασίλειος Μποτόπουλος. Έλαβε πτυχίο από την Νομική Σχολή Αθηνών και μετεκπαιδεύτηκε στο Κοινοτικό Δίκαιο στο Παρίσι (1978 - 1979).

Η προσωπικότητά του διαμορφώθηκε από την δράση του Ηπειρώτη πατέρα του, Βασιλείου, δικηγόρου Αθηνών. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο Γεώργιος Κοσμάς είχε σε περίοπτη θέση του σπιτιού του το πτυχίο του πατέρα του. 

Ο πατέρας του Γεωργίου Κοσμά πρωταγωνίστησε στα ιταλικό στρατοδικείο, στα υπόστεγα της αυλής του, στα γραφεία του, αλλά και στα νοσοκομεία και στις φυλακές ως νομικός παραστάτης των υποδίκων και διωκομένων κατά την Κατοχή. Δραστηριοποιήθηκε στο ιταλικό στρατοδικείο στην συνταρακτική δίκη των τριάντα έξι (36) και της οργανώσεως «Μίδας 614». Συνεπεία της δράσεώς του φυλακίσθηκε στην Καλλιθέα το καλοκαίρι του έτους 1943 και βασανίστηκε από τους καραμπινιέρους. Συνελήφθη επίσης και ανακρίθηκε από την Γκεστάπο τον Μάιο του έτους 1944, φυλακίσθηκε στις φυλακές Αβέρωφ και παρέμεινε σε απομόνωση για πέντε (5) μήνες (έως τις 6.10.1944)1. Η δράση του αναγνωρίστηκε από τον Δικηγορικό Σύλλογο Αθηνών και με την απονομή μεταλλίου από την Πολιτεία. 

Ο Γεώργιος Κοσμάς αφού διετέλεσε για λίγα χρόνια δικηγόρος Αθηνών, διορίσθηκε κατόπιν διαγωνισμού ως Εισηγητής του Συμβουλίου της Επικρατείας κατά το έτος 1963. 

Η σταδιοδρομία του όμως διεκόπη κατά τις εκκαθαρίσεις των μη αρεστών προς το στρατιωτικό καθεστώς του 1967, λίγες ημέρες μετά την σύλληψή του, βάσει της 3/20.9.1969 αποφάσεως του Συμβουλίου Νομιμοφροσύνης ως «μη νομιμόφρων», στο πλαίσιο της Θ΄ Συντακτικής Πράξεως του καθεστώτος. Αξιομνημόνευτο παρίσταται ότι το Συμβούλιο Νομιμοφροσύνης του α.ν. 516/1948 αναφέρει στην απόφασή του, στηριζόμενο στα «βεβαιούμενα υπευθύνως» από την Στρατιωτική Υπηρεσία ΕΑΤ/ΕΣΑ σύμφωνα με τις πληροφορίες της στο δελτίο περί του κρινομένου, ότι: «1. Τυγχάνει μέλος ανατρεπτικής οργανώσεως “Δημοκρατική Άμυνα”. 2. Έλαβεν μέρος εις συνωμοτικάς συναντήσεις ηγετικών στελεχών. 3. Ανέλαβεν να αναπληρώσῃ εις μέρος των καθηκόντων του τον Γεώργιον Κουβελάκην κατά την διάρκειαν της εις το εξωτερικόν απουσίας του. 4. Διέθεσεν κατ’ επανάληψιν το όχημά του υπ’ αριθμ. 131959 Ι.Χ. εις Γεώργιον Κουβελάκην, όστις χρησιμοποίησε τούτο διά μεταφοράν υλικών της οργανώσεως. 5. Παρέλαβεν εκ της επί της οδού … κατοικίας των αδελφών Μιχαλακέα, χρησιμοποιουμένης ως αποθήκης της οργανώσεως, προκηρύξεις ανατρεπτικού περιεχομένου ας και διένειμεν». 

Ο Γεώργιος Κοσμάς είχε ενταχθεί κατά το διάστημα της δικτατορίας του έτους 1967 στην αντιστασιακή οργάνωση «Δημοκρατική Άμυνα». Η οργάνωση αυτή ιδρύθηκε τις πρώτες ημέρες μετά την 21η Απριλίου 1967 και είχε ως μέλη ιδίως στρατηγούς, καθηγητές πανεπιστημίου, δικαστές και επιστήμονες, εξέχοντες πολίτες με πνευματικό και κοινωνικό κύρος2.

Όπως αφηγείται ο Νικ. Κωνσταντόπουλος, ο Γεώργιος Κοσμάς δραστηριοποιήθηκε ως ενεργό μέλος της οργανώσεως με εντιμότητα και γενναιότητα για την επιτυχία των σκοπών της, σε προσπάθειες σχετικές με πολυγραφημένες προκηρύξεις και πυροκροτητές και μολονότι ήταν κοινωνός σημαντικών μυστικών της ουδέποτε τα αποκάλυψε παρά τις πιέσεις. Ο Γεώργιος Κουβελάκης, επιστήθιος φίλος του, μέλος της ίδιας οργανώσεως και συνάδελφός του στο Δικαστήριο, κατά τον επικήδειό του εξιστόρησε περιστατικό που διαδραματίστηκε στο κέντρο των Αθηνών (στα γραφεία του Ελληνικού Οργανισμού Τουρισμού στο μέγαρο Μετοχικού Ταμείου Στρατού) όταν ο Γεώργιος Κοσμάς προσφέρθηκε με προθυμία και ευτολμία να λάβει μέρος με το αυτοκίνητό του προκειμένου να μην υπάρξουν θύματα από λανθασμένη ενέργεια της οργανώσεως. 

Πρέπει να τονιστεί ότι η ισχυρή και αποτελεσματική εκρηκτική ύλη της οργανώσεως ήταν το ηθικό έρεισμα του φρονήματος των μελών της και η αποφασιστικότητα της βουλήσεώς τους για την αποκατάσταση των δημοκρατικών θεσμών3.

Ο Γεώργιος Κοσμάς συνελήφθη στις 16.9. 1969, ώρα 5:00 το πρωί, στο σπίτι του ενώπιον της οικογενείας του, από την Ασφάλεια του Πέτρου Μπάμπαλη και του Ευάγγελου Μάλλιου με εντολή του Θεόδωρου Θεοφιλογιαννάκου. Κρατήθηκε για σαράντα (40) περίπου ημέρες στο ΕΑΤ/ΕΣΑ και μετέπειτα στο ξενοδοχείο «Πευκάκια» στην Δροσιά Αττικής. Από τις αρχές του έτους 1970 έως τις 12.4.1970 ήταν προφυλακισμένος με τους άλλους συλληφθέντες στις φυλακές Αβέρωφ στον μεγάλο θάλαμο στο ισόγειο του κτηρίου πίσω από το “Εφηβείον”. 

Έχαιρε της υπολήψεως των μελών της Δημοκρατικής Άμυνας και ήταν ιδιαίτερα αγαπητός από αυτά, όπως αφηγείται ο συγκρατούμενός του Νικ. Κωνσταντόπουλος. Για τον λόγο αυτόν, ο Γεώργιος Κοσμάς ήταν ένας από τους συλληφθέντες δικαστές, τους οποίους οι προφυλακισμένοι αποφάσισαν να συνδράμουν ώστε να αθωωθούν.  

«Η δίκη των 34» που κατηγορήθηκαν «για προσπάθεια ανατροπής του καθεστώτος» διεξήχθη ενώπιον του Έκτακτου Στρατοδικείου Αθηνών στον έκτο όροφο κτηρίου στην πλατεία Καραϊσκάκη από 27.3.1970 έως 12.4.1970. Ο Γεώργιος Κοσμάς κατηγορούμενος ως «συστασιώτης» είχε ως δικηγόρους τον Αριστοτέλη Παλαιολογόπουλο και τον Μιχαήλ Σαράντη. Κατά την διάρκεια της δίκης ήταν παρών, παρακολουθώντας την σχετική διαδικασία, ο ασκήσας την ποινική δίωξη Διοικητής της ΑΣΔΕΝ, θέση κρίσιμη για τον εσωτερικό έλεγχο από την στρατιωτική δικτατορία.

Κατά την δίκη, τριάντα δύο (32) από τους κατηγορούμενους προέβησαν σε γραπτή δήλωση για να ελαφρύνουν την θέση του Σ. Καράγιωργα, που αντιμετώπιζε την ποινή του θανάτου. Μετά την ανάγνωσή της, ο Γεώργιος Κοσμάς ανέφερε ενώπιον του Στρατοδικείου με ευψυχία και παρρησία ότι: «δεν υπέγραψα την δήλωση με τους υπολοίπους κατηγορούμενους διότι δεν είμαι μέλος της Δημοκρατικής Άμυνας, αλλά συμφωνώ απολύτως με το περιεχόμενό της», αιφνιδιάζοντας τους στρατοδίκες που ανέμεναν, σύμφωνα με την υπερασπιστική γραμμή του, να διαφοροποιηθεί από όλους όσοι είχαν υπογράψει αυτή την δήλωση (κατά την εξιστόρηση του Νικ. Κωνσταντόπουλου). 

Κατά την διάρκεια της κρατήσεώς του στερήθηκε την ελευθερία αλλά και την χαρά της οικογενείας του, αλληλογραφώντας με την αγαπημένη του σύζυγο Σόφη με συνθηματικές – κωδικές φράσεις. Όπως αναφέρει σε συνέντευξή του στις 20.12.19974: «Στερήθηκα επί μήνες, κατά την περίοδο της συλλήψεώς μου την επικοινωνία μου με τα παιδιά, που ήσαν μικρά τότε. Το μικρό [Ιωσηφίνα], μάλιστα, δεν είχε ακόμη περπατήσει ούτε μίλαγε. Όταν το ξανάδα, μετά μερικούς μήνες, μιλούσε, περπατούσε. Ανάλογη ήταν και η εξέλιξη της μεγαλύτερης κόρης μου [Έλενας]».

Η πορεία του και η πορεία του πατέρα του συναντήθηκαν ενώπιον στρατοδικείων δύο καθεστώτων που καθόρισαν την ιστορία της Ελλάδας κατά τον εικοστό αιώνα. Συλλειτουργός της δικαιοσύνης ο πατέρας και λειτουργός της ο υιός βρέθηκαν ενώπιον στρατοδικών ως υπερασπιστής των διωκομένων ο πρώτος και ως κατηγορούμενος ο δεύτερος και φυλακίσθηκαν στις φυλακές Αβέρωφ, με διαφορά τριάντα (30) σχεδόν ετών, υπέρμαχοι της ελευθερίας με το ίδιο αλύγιστο θάρρος και στο πλαίσιο δικών που έχουν παραμείνει στην ιστορία με παρόμοια ονομασία (της μεν «δίκης των 36» ο πατέρας, της δε «δίκης των 34» ο υιός).

 Αργότερα ο Γεώργιος Κοσμάς αποκαταστάθηκε στο Δικαστήριο και προήχθη σε Πάρεδρο το έτος 1973. Στην συνέχεια προήχθη στον βαθμό του Συμβούλου της Επικρατείας το έτος 1982. 

Κατά το διάστημα αυτό υπηρέτησε αρχικά στο Β΄ Τμήμα και ακολούθως στο Γ΄ Τμήμα του Δικαστηρίου. Από τον Ιανουάριο του έτους 1990 άσκησε καθήκοντα Προεδρεύοντος Συμβούλου κατά την εκδίκαση των υποθέσεων ενώπιον του Γ΄ Τμήματος. 

Συμμετείχε στην εκδίκαση σημαντικών υποθέσεων που αναδεικνύουν την ιδιαίτερη φυσιογνωμία σειράς ετών προσφοράς του, με βάση τον νόμο και τις αξίες στις οποίες υπήρξε σταθερά προσηλωμένος. Ανθολογούνται οι υποθέσεις σχετικά με: τις εγγυήσεις της δικαστικής ανεξαρτησίας, την πρόσβαση των ενδιαφερομένων στους φακέλους τους πολιτικών φρονημάτων, την διάθεση στα κόμματα χρόνου κατά την προεκλογική περίοδο στα ραδιοτηλεοπτικά μέσα, την συγκρότηση του Εθνικού Συμβουλίου Ραδιοτηλεοράσεως, την οργάνωση και λειτουργία των Ανωτάτων Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων και το καθεστώς των μελών διδακτικού ερευνητικού προσωπικού τους, την σύναψη γάμου από τους στρατιωτικούς χωρίς προηγούμενη διοικητική άδεια. 

Επίσης διετέλεσε Πρόεδρος της Νομοπαρασκευαστικής Επιτροπής που κατήρτισε το νομοσχέδιο για την Εθνική Σχολή Δικαστών.

Μετέπειτα, διαθέτοντας την αναγνωρισμένη στέρεη συγκρότηση της προσωπικότητάς του με διαφανείς αρχές και ευσταθείς ηθικές αξίες, καθώς και τα σχετικά επιστημονικά προσόντα και την δικαστική ικανότητα, ανέλαβε στις 7.10. 1994 τα καθήκοντα του Γενικού Εισαγγελέα του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων, αφού απεχώρησε για τον λόγο αυτό από το Συμβούλιο της Επικρατείας ολοκληρώνοντας την υπηρεσία του σε αυτό. 

Ο Γεώργιος Κοσμάς υπήρξε ο πρώτος που εκπροσώπησε την Ελλάδα στην θέση αυτή, άσκησε δε τα καθήκοντά του, έως τις 6.10.2000, υ­περευδοκίμως και με τρόπο αρμόζοντα στις ευρωπαϊκές παραδόσεις. 

Ξεχωρίζουν οι προτάσεις του σε σχέση με: τις θεμελιώδεις ελευθερίες, το δικαίωμα του εκλέγειν και εκλέγεσθαι κατά τις δημοτικές και κοινοτικές εκλογές, την προστασία της μητρότητας, την προστασία των μισθωτών επί αφερεγγυότητας του εργοδότη, την ισότητα των αμοιβών ανδρών και γυναικών, τις παροχές για περίθαλψη και τα ορφανά, την πνευματική ιδιοκτησία, τον υγιή ανταγωνισμό. 

Σημειώνεται ότι κατά την θητεία του στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων επέλεξε να επικουρηθεί από Έλληνες επιστήμονες, οι οποίοι στην συνέχεια αναδείχθηκαν ως ανώτατοι δικαστές και καθηγητές δημοσίου δικαίου στο πανεπιστήμιο.

Άξιο αναφοράς παρίσταται ότι κατά το καταληκτικό αυτό, εκτός Ελληνικής Επικράτειας, στάδιο του δικαστικού λειτουργήματός του, αναγνωρίστηκε από το κορυφαίο όργανο του Δικαστηρίου των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων ότι κατά την εν Ελλάδι δικαστική του υπηρεσία κατέδειξε ότι γνωρίζει να υπερασπίζεται τις αρχές της δημοκρατίας με σημαντικό τίμημα. Πιο συγκεκριμένα ο Δανός Ole Due, Πρόεδρος του Δικαστηρίου, τον προσφώνησε κατά την πανηγυρική υποδοχή του ως εξής: «Είμαστε ιδιαίτερα ευτυχείς που υποδεχόμαστε … ένα μέλος του Συμβουλίου της Επικρατείας, το οποίο αντιτάχθηκε στο δικτατορικό καθεστώς των συνταγματαρχών το 1967. Με τίμημα την επαγγελματική σας σταδιοδρομία και την προσωπική σας ελευθερία, δείξατε ότι ξέρατε να υπερασπισθείτε τις αρχές της δημοκρατίας, των οποίων κοιτίδα είναι ακριβώς η Χώρα σας και πάνω στις οποίες έχει θεμελιωθεί η Ευρωπαϊκή Ένωση»5. Επίσης κατά το ίδιο στάδιο της σταδιοδρομίας του, σε πολιτειακό επίπεδο τιμήθηκε από το Μεγάλο Δουκάτο του Λουξεμβούργου με τον τίτλο του Μεγαλόσταυρου του Τάγματος της Αξίας του Μεγάλου Δουκάτου σε αναγνώριση της εξαετούς υπηρεσίας του στο Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων. Ο τίτλος αυτός συγκαταλέγεται στις ανώτατες τιμητικές διακρίσεις που απομένονται από τον Μέγα Δούκα.

Η αμηχανία του αποχαιρετισμού του και η αποτίμηση του τρόπου που προσέδωσε ευάξιο νόημα στον χρόνο του ώστε να μην συγκαταλεγεί με ματαιοσπουδία στα χαμένα, χρωματίζεται με τους σημειωμένους με μαρκαδόρο στίχους του Κωστή Παλαμά που, απομακρυνόμενος από το Κοιμητήριο, παρατήρησα στην ιστορική οικία του στην Πλάκα: «Είν’ η ζωή αχαμνόδεντρο σ’ ένα γκρεμόν επάνω. Γλιστρώ, θα πέσω, πρόφτασα, κάποιο κλαρί του πιάνω». 

23.4.2026

Δημήτριος Μακρής

Αντιπρόεδρος

του Συμβουλίου της Επικρατείας 

• 1

  Κων. Κουκκίδης, Η Δικαιοσύνη τους. Η Αντίσταση 1941 – 44 στα ιταλικά και γερμανικά στρατοδικεία, Αθήναι, ιδίως: σ. 65, 100 επ., 112 - 113.

• 2

  ΄Ελλη Χατζηκωνσταντή, Η κοινωνική αναπαράσταση της δικτατορίας (1967 - 1974) μέσα από τον τύπο και ειδικότερα μέσα από τα δημοσιεύματα των πρακτικών των δικών 8 αντιπροσωπευτικών αντιστασιακών οργανώσεων σε 3 αθηναϊκές εφημερίδες (διδακτορική διατριβή), 1998, σ. 221.

• 3

  Βλ. σχετικά: Γεώργιος – Αλέξανδρος Μαγκάκης, Ο διανοούμενος μπροστά στις καινούργιες απειλές, περιοδικό «η λέξη», αφιέρωμα «διανοούμενοι και δικτατορία» τ. 63 - 64, Απρίλης – Μάης 1987, σ. 238, 239.

• 4

  Γιώργος Κοσμάς, «Δεν υπάρχει Δικαιοσύνη χωρίς Δημοκρατία», συνέντευξη στην Λίνα Αλεξίου/ Τζώρτζια Κοντράρου, εφημερίδα «ΤΑ ΝΕΑ». 

• 5

  Δικαστήριο των Ευρωπαϊκών Κοινοτήτων - Έκθεση Πεπραγμένων 1992 - 1994, σ. 162.