Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) 

75 χρόνια ζωής

Η συμβολή της ΕΣΔΑ στην ενδυνάμωση της δημοκρατίας

 Η επίδραση της νομολογίας του ΕΔΔΑ στην Ελληνική έννομη τάξη

Αντώνη Π. Αργυρού

Δικηγόρου

Η Σύμβαση για την Προστασία των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου και των Θεμελιωδών Ελευθεριών, γνωστή και ως Ευρωπαϊκή Σύμβαση για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ), υιοθετήθηκε υπό την αιγίδα του Συμβουλίου της Ευρώπης το 1950 με σκοπό την προστασία των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και των θεμελιωδών ελευθεριών. Τέθηκε σε ισχύ στις 3 Σεπτεμβρίου 1953. Το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων ιδρύθηκε στις 21 Ιανουαρίου 1959, σύμφωνα με το άρθρο 19 της Σύμβασης. Κάθε άτομο του οποίου τα δικαιώματα έχουν παραβιαστεί βάσει της Σύμβασης από κράτος που συμμετέχει σε αυτήν, μπορεί να προσφύγει στο Δικαστήριο. Πρόκειται για καινοτόμο χαρακτηριστικό, καθώς παρέχει στα άτομα δικαιώματα στον διεθνή χώρο. Οι αποφάσεις που διαπιστώνουν παραβίαση δικαιωμάτων είναι δεσμευτικές για τις οικείες χώρες. Η Επιτροπή Υπουργών του Συμβουλίου της Ευρώπης εποπτεύει την εκτέλεση των αποφάσεων.

Η Σύμβαση περιλαμβάνει αρκετά πρωτόκολλα, που τροποποιούν το πλαίσιό της.

Η συνθήκη της Λισαβόνας, που τέθηκε σε ισχύ την 1η Δεκεμβρίου 2009, επιτρέπει στην Ευρωπαϊκή Ένωση να προσχωρήσει στην ΕΣΔΑ και ένα σχέδιο συμφωνίας προσχώρησης οριστικοποιήθηκε το 2013.

Με την πάροδο του χρόνου, όλο και περισσότερες ελληνικές υποθέσεις οδηγούνται στο Στρασβούργο. Η Ευρωπαϊκή Σύμβαση των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΣΔΑ) και η νομολογία του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων (ΕΔΔΑ), επηρεάζουν πλέον αποφασιστικά την ζωή μας έχει καταστεί καθημερινό εργαλείο του Έλληνα εφαρμοστή του δικαίου. Η νομολογία του ΕΔΔΑ επεμβαίνει πλέον δραστικά στην διαμόρφωση του Ελληνικού Δικαίου, αλλά και στην θεσμική απονομή της δικαιοσύνης.

Ελλάδα και η ΕΣΔΑ

Η ΕΣΔΑ κυρώθηκε αρχικά με το ν. 2329/ 1953 και μετά την αποχώρηση της Ελλάδας από το Συμβούλιο της Ευρώπης, κατά τη διάρκεια της δικτατορίας, επανεπικυρώθηκε με το ν.δ. 53/ 1974· στην πράξη η Σύμβαση δεν λειτούργησε αμέσως, διότι η Ελλάδα δεν είχε υποβάλει τη σχετική δήλωση του άρθρου 34 για την άσκηση της ατομικής προσφυγής. Η δήλωση αυτή υποβλήθηκε το Νοέμβριο του 19851.

Η Ελλάδα στο μικροσκόπιο του ΕΔΔΑ:

Α.- Η επίδραση των αποφάσεων του ΕΔΔΑ2 στο Σύνταγμα: 

Ι.- Στην Συνταγματική αναθεώρηση του 2001, (Ψήφισμα της 17ης Απριλίου 2001 της Ζ’ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων) λόγω της απόφασης ΕΔΔΑ «HORΝSBY» (18357/91) τροποποιήθηκε το άρθρο 95 του Συντάγματος και θεσπίστηκε η υποχρέωση της Διοίκησης να συμμορφώνεται προς τις δικαστικές αποφάσεις και στη συνέχεια ο νόμος 3068/2002 που προέβλεψε τη δυνατότητα αναγκαστικής εκτέλεσης κατά της ιδιωτικής περιουσίας του Δημοσίου(άρθρο 94 § 4, εδ. γ Συντάγματος). Στην ΕΔΔΑ Δερβίσης κ.α. κατά Ελλάδας της 23.10.2025 (προσφ. αριθ. 55398/20) κρίθηκε παραβίαση της δίκαιης δίκης και του άρθρου 13 της ΕΣΔΑ λόγω μη εκτέλεση αμετάκλητης δικαστικής απόφασης και έλλειψης αποτελεσματικής προσφυγής. 

Κατόπιν της απόφασης «Θλιμμένος κατά Ελλάδας» (34369/97), προστέθηκε ερμηνευτική δήλωση στο άρθρο 4 του Συντάγματος, για να δοθεί η δυνατότητα εναλλακτικής θητείας στους αντιρρησίες συνείδησης. Λόγω της απόφασης «Τσίρλης και Κουλουμπάς κ.λπ.» (19233/91), με την οποία κρίθηκε παραβίαση του άρθρου 9 της ΕΣΔΑ, τροποποιήθηκε η διάταξη του άρθρου 93 § 3 Συντάγματος, επειδή η καταδικαστική απόφαση του ΑΠ δεν έλαβε υπόψη πάγια νομολογία ότι οι μάρτυρες του Ιεχωβά είναι πιστοί γνωστής θρησκείας.

ΙΙ.-Στην συνταγματική αναθεώρηση του 2008 (Ψήφισμα της 27ης Μαΐου 2008 της Η’ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων) λόγω της απόφασης «ΕΔΔΑ Λυκουρέζου» (33554/03) τροποποιήθηκε το άρθρο 57 Συντάγματος, ώστε να καταργηθεί το απόλυτο ασυμβίβαστο της βουλευτικής ιδιότητας. 

ΙΙΙ.- 1.- Στην συνταγματική αναθεώρηση του 2019 (Ψήφισμα της 25ης Νοεμβρίου 2019 της Θ’ Αναθεωρητικής Βουλής των Ελλήνων, που δημοσιεύθηκε στο ΦΕΚ 187/Α’/28.11.2019) τροποποιήθηκε το σχετικό άρθρο 86 για την ασυλία των Βουλευτών.

2. Κρίνεται αναγκαία η τροποποίηση άρθρου 86 Συντάγματος στην επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος, μετά την απόφαση του «ΕΔΔΑ Μπακογιάννη κατά Ελλάδος» της 20.12. 2022 (αριθ. προσφ. 31012/19) για την άρνηση του Ελληνικού Κοινοβουλίου να άρει ασυλία υπουργού για άσκηση ποινικής δίωξης για συκοφαντική δυσφήμηση γνωστής βουλευτού, 

3. Κρίνεται αναγκαία η τροποποίηση του άρ­θρου 62 Συντάγματος στην επικείμενη αναθεώρηση του Συντάγματος, μετά την απόφαση «ΕΔΔΑ Συγγελίδης κατά Ελλάδας» (προσφυγή αριθ. 24895/07) για την άρνηση του Ελληνικού Κοινοβουλίου να άρει ασυλία βουλευτού για άσκηση ποινικής δίωξης (βλ. και την ΕΔΔΑ «Τσαλκιτζής κατά Ελλάδας» αριθ. 11801/04, 16 Νοεμβρίου 2006). Κρίθηκε ότι η παραβίαση δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο αποτελεί παράβαση του άρθρου 6 § 1 της ΕΣΔΑ, προφανώς δημιουργείται νομολογιακό προηγούμενο σε ό,τι αφορά τα όρια επίκλησης της βουλευτικής ασυλίας όταν επίμαχες δραστηριότητες δεν εντάσσονται στο στενό πλαίσιο του βουλευτικού ή υπουργικού ρόλου.

B.- Η επίδραση των αποφάσεων του ΕΔΔΑ στη απονομή της δικαιοσύνης3:

1.- Με την εγκύκλιό της 187/2023 η Εισαγγελία του Αρείου Πάγου ζήτησε από τους εισαγγελικούς λειτουργούς όπως μελετήσουν την απόφαση «Β.Υ. κατά Ελλάδας» με την οποία καταδικάστηκε η χώρα για αναποτελεσματική ποινική διερεύνηση καταγγελίας για απάνθρωπη και εξευτελιστική μεταχείριση. Με την απόφαση του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (ΕΔΔΑ) από 7.7.2022 στην προσφυγή «TOROSIAN κατά Ελλάδας» δόθηκαν Γενικές Οδηγίες προς αποφυγή συναφών παραβιάσεων της Ευρωπαϊκής Σύμβασης για την προστασία των δικαιωμάτων του ανθρώπου και των θεμελιωδών ελευθεριών (ΕΣΔΑ) με την 1/2023 Εγκύκλιο της Εισαγγελίας του Αρείου Πάγου, ενώ έχουν εκδοθεί από το ΕΔΔΑ δεκάδες παρόμοιες αποφάσεις του ΕΔΔΑ σε βάρος της Χώρας μας. 

Γ. Πρόσφατες εξελίξεις της νομολογίας του ΕΔΔΑ:

1. Στην υπόθεση «Τσιώλης κατά Ελλάδας» της 19.11.2024 (αριθ. προσφ. 51774/17), το Δικαστήριο του Στρασβούργου έκρινε ότι τα εθνικά δικαστήρια πρέπει να αποφεύγουν την υπερβολική τυπολατρία που αντιβαίνει στην απαίτηση εξασφάλισης πρακτικού και αποτελεσματικού δικαιώματος πρόσβασης σε δικαστήριο, σύμφωνα με το άρθρο 6 § 1 της ΕΣΔΑ.

Το ΕΔΔΑ καταδίκασε την Ελλάδα για υπερβολική τυπολατρία του Συμβουλίου της Επικρατείας λόγω της νομολογιακής προσέγγισης που ακολουθεί το Ανώτατο Διοικητικό Δικαστήριο κατά την εφαρμογή της διαδικασίας των απαιτήσεων του παραδεκτού για την απόρριψη των λόγων αναίρεσης.

Το ΣτΕ δεν μπορεί να απαιτεί την προσκόμιση νομολογίας εκ μέρους του αναιρεσείοντος όταν το σύνολο των αποφάσεων των διοικητικών και εθνικών εν γένει δικαστηρίων, δεν δημοσιεύονται σε κανένα επίσημο έντυπο ή σε προσβάσιμη βάση δεδομένων, στην οποία ο διάδικος ή ο δικηγόρος του να έχουν απρόσκοπτη πρόσβαση.

2. Στην υπόθεση «Γεωργακάκης κ.α. κατά Ελλάδας» της 14.11.2024 (αριθ. προσφ. 47788/15 και 47808/15), κρίθηκε ότι η εκτέλεση δικαστικής απόφασης είναι αναπόσπαστο μέρος της δίκαιης δίκης, καταδικάσθηκε η Ελλάδα για καθυστερημένη εκτέλεση δικαστικών αποφάσεων.

3. Στην υπόθεση «Ζουμπουλίδης κατά Ελλάδας» της 04.06.2024 (αριθ. 3) (προσφ. αριθ. 57246/ 21), κρίθηκε ότι η απόρριψη αγωγής αποζημίωσης κατά του δημοσίου ως απαράδεκτης, για πρόδηλο σφάλμα των δικαστών, λόγω αλλαγής νομολογίας του ΣτΕ, κρίθηκε ότι υπάρχει παραβίαση πρόσβασης σε δικαστήριο.

4. Στην απόφαση ΕΔΔΑ «Σαββαΐδου κατά Ελλάδας» της 31.1.2023 (αριθ. προσφ. 58715/15) κρίθηκε ότι υφίσταται παραβίαση του τεκμηρίου της αθωότητας από δηλώσεις κυβερνητικής εκπροσώπου για την ενοχή κατηγορουμένης πριν ολοκληρωθούν οι ποινικές διαδικασίες.

5. Στην απόφαση «Δεμερτζής κατά Ελλάδος» της 11.05.2023,το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου με την απόφασή του, έταμε σημαντικά ζητήματα που αφορούν την πειθαρχική ευθύνη των δικηγόρων, ιδίως εν σχέσει προς τη συμμετοχή τους σε «τηλεδίκες».

6. Στην Απόφαση ΕΔΔΑ 31.10.2019, «Παπαγεωργίου και άλλοι κατά Ελλάδας» (Προσφυγή υπ’ αριθ. 4762/18 και 6140/18) έκρινε ότι: «οι κρατικές αρχές δεν έχουν το δικαίωμα να επεμβαίνουν στην σφαίρα της ατομικής συνείδησης και να διαπιστώνουν τις θρησκευτικές πεποιθήσεις του ατόμου ή να το υποχρεώνουν να αποκαλύπτει τις πεποιθήσεις του σχετικά με πνευματικά ζητήματα». 

7. Μετά τις αποφάσεις «Βασίλειος Αθανασίου κατά Ελλάδος» του 2010 (Προσφυγή υπ’ αριθ. 50973/08), «Μιχελιουδάκης κατά Ελλάδος» (προσφυγή αριθ. 54447/10) και «Γλυκάντζη κατά Ελλάδος» του 2012 για την υπερβολική διάρκεια της διοικητικής, της ποινικής και της πολιτικής δίκης αντίστοιχα. Σε συνέχεια των εν λόγω πιλοτικών αποφάσεων υιοθετήθηκαν οι νόμοι 4055/2012 και 4239/2014 με τους οποίους προβλέφθηκαν ειδικά ένδικα4 μέσα αποζημίωσης από το δημόσιο λόγω καθυστέρησης απονομής της δικαιοσύνης. Όμως οι νομοθετικές αυτές ρυθμίσεις δεν απέδωσαν τα αναμενόμενα και το ΕΔΔΑ επανήλθε στο ζήτημα με την υπόθεση «Βερβέλη κατά Ελλάδας», για παραβίαση του δικαιώματος σε δίκη εντός εύλογου χρόνου λόγω της υπερβολικής διάρκειας αστικών διαδικασιών, συγκεκριμένα σε υπόθεση αποζημίωσης εργατικής διαφοράς. Το ΕΔΔΑ έκρινε ότι η Ελλάδα δεν παρείχε αποτελεσματική ένδικη προστασία και όφειλε να αποζημιώσει την προσφεύγουσα για ηθική βλάβη και έξοδα. Κρίθηκε στην υπόθεση «Βερβέλη κατά Ελλάδας» ότι: α) Υφίσταται παραβίαση άρθρου 6 § 1 ΕΣΔΑ (Δίκαιη Δίκη). Το δικαστήριο έκρινε ότι η αστική διαδικασία υπερβολικά καθυστέρησε. β) Υφίσταται παραβίαση άρθρου 13 (Αποτελεσματική Προσφυγή): Το εγχώριο σύστημα αποζημίωσης για καθυστέρηση δεν ήταν αρκετά αποτελεσματικό για να διορθώσει την κατάσταση. Η απόφαση «Βερβέλη κατά Ελλάδος» στέλνει σαφές μήνυμα: η τυπική θέσπιση ενός μηχανισμού δεν αρκεί όταν αυτός δεν ανταποκρίνεται στις ουσιαστικές απαιτήσεις της Σύμβασης. Η προσφυγή των πολιτών στη δικαιοσύνη για αποζημίωση, λόγω καθυστέρησης απονομής της δικαιοσύνης, δεν επέτυχε, διότι από την ισχύ το νόμου 2012 (βλ. ΣτΕ 4467/2012 είναι η πρώτη απόφαση αποζημίωσης) μέχρι σήμερα (βλ. ΣτΕ 1119/ 2025) δικάσθηκαν περίπου 280 υποθέσεις αποζημίωσης  από το ΣτΕ! Ο λόγος είναι ότι για την πολύχρονη καθυστέρηση του δικαστηρίου τα επιδικαζόμενα από το ΣτΕ ποσά αποζημίωσης είναι μάλλον ελάχιστα (2.000-5.000€) κατά μέσο όρο έως και εξευτελιστικά ποσά, δεν επιδικάζεται παγίως δικαστική δαπάνη!! (Βλ. ενδεικτικά ΣτΕ 933/2023, ΣτΕ 1119/2025, 571/2025). Έτσι «ματαιώθηκε» από την νομολογία εν τοις πράγμασι και αυτή η προσπάθεια που επεβλήθη από το ΕΔΔΑ νομοθετήθηκε από την Πολιτεία και τα δικαστήρια το καθιστούν με τις αποφάσεις τους «αποτελεσματικό για να διορθώσει την κατάσταση».

8. Στην υπόθεση «Μάργαρη κατά Ελλάδας» (αριθ. προσφυγής 36705/2016) το Ευρωπαϊκό Δικαστήριο Δικαιωμάτων του Ανθρώπου καταδίκασε την Ελλάδα για παραβίαση του άρθρου 8 της Ευρωπαϊκής Σύμβασης των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου (σεβασμός ιδιωτικής ζωής) για την εκ μέρους της Εισαγγελίας δημοσίευση φωτογραφιών και άλλων προσωπικών στοιχείων επτά εκ των κατηγορουμένων –μεταξύ των οποίων και της κ. Μάργαρη – στον Τύπο, για περίοδο έξι μηνών μετά την απαγγελία του κατηγορητηρίου τους.

Συμπεράσματα:

Όπως προκύπτει από τα ανωτέρω εκτεθέντα η Ελλάδα επιδεικνύει στις περισσότερες φορές σεβασμό και συμμόρφωση προς την ΕΣΔΑ, πλην όμως δεν την εφαρμόζει  κατ’ απόλυτο και καθολικό τρόπο με αποτέλεσμα τις συνεχείς καταδίκες της. Οι τελευταίες αποφάσεις του ΕΔΔΑ («Τσιώλης κατά Ελλάδας») οδηγούν υποχρεωτικά στην ριζική αναμόρφωση του ν. 3900/2010. Επίκειται κατά το Υπουργείο Δικαιοσύνης, η θέσπιση νόμου για τη θεσμοθέτηση της αστικής ευθύνης του Δημοσίου για πράξεις ή παραλείψεις των οργάνων της δικαστικής λειτουργίας (βλ. ΣτΕ 2168/2016 επταμ., 48/2016 επταμ., 1330/2016), σε συμμόρφωση με την ιστορική απόφαση ΕΔΔΑ «Υπόθεση Ζουμπουλίδης κατά Ελλάδος (ΝΟ.3) (57246/21),με την επιφύλαξη  όμως της αναμενομένης αποφάσεως του ΣτΕ επί του θέματος.

Επίλογος

Σημαντικές αποφάσεις του ΕΔΔΑ θα επηρεάσουν άμεσα την έννομη τάξη:

Ι) Στην υπόθεση «Μ.L. κατά Ελλάδας» το ΕΔΔΑ καταδίκασε τη χώρα για παραβίαση του άρθρου 3 της ΕΣΔΑ λόγω των συνθηκών διαβίωσης της προσφεύγουσας, μίας εγκύου αιτούσας διεθνούς προστασίας, στο ΚΥΤ Σάμου. Στις 23 Νοεμβρίου του 2023 εκδόθηκε η απόφαση (αριθ. προσφυγής 8386/20). 

ΙΙ) Με απόφαση της Ολομέλειας του Δικαστηρίου του Στρασβούργου στην υπόθεση του δικαστή «Danileţ κατά Ρουμανίας», που εκδόθηκε σήμερα 15 Δεκεμβρίου 2025, το Δικαστήριο έκρινε, με πλειοψηφία 10 ψήφων έναντι 7, ότι η Ρουμανία παραβίασε το άρθρο 10 της Σύμβασης, που κατοχυρώνει την ελευθερία της έκφρασης. Το ΕΔΔΑ υπενθύμισε ότι, ιδίως όταν η δημοκρατία ή το κράτος δικαίου απειλούνται σοβαρά, οι δικαστές έχουν δικαίωμα – και σε ορισμένες περιπτώσεις καθήκον – να τοποθετούνται δημόσια για ζητήματα γενικότερου ενδιαφέροντος. Τέτοιες παρεμβάσεις απολαμβάνουν, σύμφωνα με το Δικαστήριο, αυξημένο επίπεδο προστασίας. (Βλ. ΕΔΔΑ «Roșca κατά Μολδαβίας»: Για την προστασία από το ΕΔΔΑ της επαγγελματικής φήμης δικαστή από προσβλητικές δηλώσεις Προέδρου του Ανωτάτου Δικαστικού Συμβουλίου).

ΙΙΙ. Στην ΕΔΔΑ «Diaco και Lenchi κατά Ιταλίας» της 11.12.2025 (προσφ. αριθ. 15587/10, 32536/10 και 18531/14)5, κρίθηκε ότι η καθυστέρηση καταβολής αποζημίωσης δικηγόρων για νομική βοήθεια αποτελεί παραβίαση σεβασμού της περιουσίας. Το Δικαστήριο έκρινε ότι απαιτείται ιδιαίτερη επιμέλεια στην καταβολή αμοιβών για νομική βοήθεια, λόγω της θεμελιώδους αποστολής του δικηγόρου σε μια δημοκρατική κοινωνία και του ουσιώδους ρόλου της νομικής βοήθειας στην πρόσβαση στη δικαιοσύνη. Εκτίμησε το ΕΔΔΑ ότι η συνολική καθυστέρηση δεν πρέπει να υπερβαίνει, πλην εξαιρετικών περιστάσεων, το ένα έτος συνολικά, εξαιρουμένης της προθεσμίας ανακοπής.

IV. Απόφαση (Επιτροπής) «Μαλατέστα κατά Ελλάδας» της 9.12.2025 (προσφ. αριθ. 28631/ 18). Το ΕΔΔΑ καταδίκασε την Ελλάδα,  η υπόθεση αφορά διοικητικό πρόστιμο για λαθρεμπορία παρά την αθώωση στην ποινική δίκη. Κρίθηκε  από το ΕΔΔΑ ότι υπήρξε παραβίαση του τεκμηρίου αθωότητας και της αρχής ne bis in idem.

V. Η απόφαση «Macharik κατά Τσεχίας» της 13.02.2025 (αριθ. προσφ. 51409/19) αφορά ποινική καταδίκη βασισμένη σε email που αποκτήθηκε παράνομα. Κρίθηκε ότι υπήρξε παραβίαση της ιδιωτικής ζωής και της αλληλογραφίας. Μη παραβίαση δίκαιης δίκης.

«Το Στρασβούργο αποτελεί πλέον τον ομφαλό της γης στα ανθρώπινα δικαιώματα. Είναι το Δικαστήριο που τα θεμελιώδη ατομικά δικαιώματα βρήκαν τον γνησιότερο και αυθεντικότερο εφαρμοστή τους".

Πηγή νομολογίας: https://www.echrcaselaw.com/

• 1

  Βλ. Φ. Βεγλερής, «Η Ατομική Προσφυγή στην Ευρωπαϊκή Επιτροπή Δικαιωμάτων του Ανθρώπου», ΤοΣ 1985. 497 επ.

• 2

  Βλ. Αθ. Ράντος, «Η επίδραση της νομολογίας του ΕΔΔΑ για το δικαίωμα παροχής έννομης προστασίας στη νομολογία των Ελληνικών Δικαστηρίων», ΝοΒ 57 (2009). 1845 επ. 

• 3

  Βλ. Γ. Σταυρόπουλος, «Σε ποιο βαθμό οι αποφάσεις του νέου ΕΔΔΑ δεσμεύουν τον εθνικό δικαστή;», σε τιμ. Τόμο για την Αλίκη Γιωτοπούλου – Μαραγκοπούλου, Τόμος Β’, Εκδόσεις Νομική Βιβλιοθήκη – Bruylant, 2003, σ. 1331 επ.   

• 4

  Βλ. Αντώνης Αργυρός, Η δίκαιη ικανοποίηση λόγω υπερβάσεως της εύλογης διάρκειας της δίκης, ΣΑΚΚΟΥΛΑΣ, 2015 με πρόλογο του τ. Πρωθυπουργού, Προέδρου ΣτΕ ε.τ., κ. Π. Πικραμμένου, σ. 683.

• 5

  Βλ. και την ΕΔΔΑ απόφαση Roșca κατά Δημοκρατίας τηςΜολδαβίας της 11.12.2025 (αριθ. προσφ. 60943/15).